KHursani Jhaar, खुर्सानी झार, माछा फूल, Asclepas curassavica

यो खुर्सानीजस्तै २-३ फिट अग्लो भार खेत-खोलाखाली चिस्यानमा पाइन्छ । ठूलोखाले सेतो अग्लो र सानो हरियो हुन्छ। जेठ-असारमा निक्लिन्छ र कार्तिकतिर पाकी भ्याउँछ । यसको पञ्चाङ्गलाई तेलमा पकाएर डढाई मालिस गरिन्छ । यसको पत्ता पिसेर दाद, लुत्तोमा लगाउँदा फाइदा गर्छ । कुनै पनि चर्मरोगमा पिसी लगाउँदा सन्चो गर्छ । यसको अर्कस्नानले छिटो फाइदा गर्छ ।

परिचय

नेपाली प्रकृति जडीबुटीको खानी हो। हाम्रा गाउँघरका खेतबारी, कान्ला र ओसिलो ठाउँहरूमा यस्ता अनेकौं झारपातहरू उम्रिन्छन्, जसको औषधीय महत्त्व अतुलनीय छ। यस्तै झारहरूमध्ये एक हो— खुर्सानी झार। यसलाई कतै 'माछा फूल' त कतै 'रगत कुमारी' भनेर पनि चिनिन्छ।

वैज्ञानिक नाम Asclepias curassavica भएको यो वनस्पति झट्ट हेर्दा खुर्सानीको बोटजस्तै देखिने भएकाले यसलाई स्थानीय भाषामा खुर्सानी झार भनिएको हो। यो एउटा सदाबहार झाडीदार वनस्पति हो, जसको फूल अत्यन्तै आकर्षक, रातो र सुन्तला रङको हुन्छ। सुन्दर देखिने भए तापनि यो वनस्पति परम्परागत उपचार पद्धतिमा चर्मरोग र घाउखटिरा निको पार्न निकै प्रख्यात छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

खुर्सानी झार विशेषगरी उष्ण र उपोष्ण कटिबन्धीय (Tropical and Subtropical) क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यो तराई, भित्री मधेश र पहाडका बेसीहरूमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। विशेषगरी ओसिलो ठाउँ, खोलाको किनार, खेतको कान्ला र ओसिलो चउरहरूमा यो आफैं उम्रिएको देख्न सकिन्छ।

नेपालबाहेक यो भारत, श्रीलङ्का, चीन तथा दक्षिण अमेरिकी देशहरूमा पनि पाइन्छ। यसको उत्पत्ति दक्षिण अमेरिकाबाट भएको मानिए तापनि हाल यो विश्वका धेरै भागहरूमा प्राकृतिक रूपमै फैलिसकेको छ।

भौतिक गुणहरू

खुर्सानी झारलाई चिन्नका लागि यसका निम्नलिखित भौतिक विशेषताहरू सहयोगी हुन्छन्:

उचाइ: यो झार सामान्यतया २ देखि ३ फिटसम्म अग्लो हुन्छ।

काण्ड र पात: यसको काण्ड सीधा र केही नरम हुन्छ। पातहरू लामा र चुच्चा हुन्छन्, जुन हेर्दा ठ्याक्कै खुर्सानीको पात जस्तै देखिन्छन्।

फूल: यसको फूल झुप्पामा फुल्छ। फूलको रङ चम्किलो रातो र भित्रपट्टि सुन्तला वा पहेलो हुन्छ। यसलाई 'माछा फूल' भन्नुको कारण यसको बनोट केही हदसम्म आकर्षक र विशिष्ट हुनु पनि हो।

दूध (Latex): यो वनस्पतिको कुनै पनि भाग भाँच्दा सेतो रगत जस्तो चोप वा दूध निस्कन्छ। यो दूध औषधीय गुणले युक्त भए तापनि केही विषालु हुन सक्छ, त्यसैले सावधानी अपनाउनुपर्छ।

समय: यो बिरुवा जेठ-असारतिर नयाँ पालुवासहित निक्लिन्छ र कार्तिक-मंसिरतिर यसको बीउ पाकेर तयार हुन्छ।

फाइदा

खुर्सानी झार विशेषगरी छाला सम्बन्धी समस्याहरूको लागि अचूक औषधि मानिन्छ। यसका मुख्य फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

१. चर्मरोगमा प्रभावकारी: दाद, लुत्तो, चिलाउने र अन्य प्रकारका छालाका संक्रमणहरूमा यसको प्रयोगले छिटो राहत दिन्छ।

२. घाउ निको पार्ने: शरीरमा लागेका पुराना घाउ वा निको हुन कठिन भएका खटिराहरूमा यसको लेदो लगाउँदा एन्टिसेप्टिकको काम गर्छ।

३. नसा र मांसपेशीको दुखाइ: यसको पञ्चाङ्ग (जरा, काण्ड, पात, फूल र फल) बाट बनाइएको तेलले मालिस गर्दा नसाको दुखाइ र बाथ रोगमा फाइदा पुग्छ।

४. कीटाणुनाशक: यसमा हुने प्राकृतिक तत्वहरूले छालामा रहेका हानिकारक कीटाणुहरूलाई नष्ट गर्ने क्षमता राख्छन्।

प्रयोग विधि

खुर्सानी झारको प्रयोग गर्दा निम्न विधिहरू अपनाउन सकिन्छ:

लेदो बनाएर: यसको ताजा पातहरूलाई सफा पानीले धोएर सिलौटोमा पिसेर लेदो बनाउने। यो लेदोलाई दाद वा लुत्तो आएको ठाउँमा नियमित लगाउँदा केही दिनमै सुधार देखिन्छ।

तेल पकाएर: यसको पञ्चाङ्ग (सबै भाग) लाई स-साना टुक्रा पारी तोरीको तेलमा राखेर पकाउने। बिरुवाका भागहरू तेलमा डढेर कालो नहुञ्जेल पकाउने र त्यसपछि छानेर तेल सुरक्षित राख्ने। यो तेलले शरीर मालिस गर्दा दुखाइ कम हुनुका साथै छाला स्वस्थ रहन्छ।

अर्कस्नान (Medicated Bath): यसको पात र डाँठलाई पानीमा उमालेर उक्त पानीले नुहाउनाले शरीरको चिलाउने समस्या र स-साना दानाहरू हराएर जान्छन्। यसलाई अर्कस्नान भनिन्छ, जसले चर्मरोगमा छिटो फाइदा गर्छ।

सावधानी: यो वनस्पतिको चोप आँखामा परेमा जलन हुन सक्छ, त्यसैले प्रयोग गर्दा आँखा जोगाउनु पर्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

खुर्सानी झार प्रायः प्राकृतिक रूपमै उम्रिने भए तापनि यसको व्यावसायिक र औषधीय महत्त्वलाई बुझेर खेती गर्न सकिन्छ।

बीउ र प्रसार: यो बिरुवा बीउबाट सजिलै उम्रिन्छ। यसको बीउ हल्का र भुवादार हुने भएकाले हावाले टाढा-टाढासम्म पुर्‍याउँछ।

माटो र हावापानी: यसलाई धेरै हेरचाहको आवश्यकता पर्दैन। ओसिलो र घाम लाग्ने ठाउँ यसका लागि उपयुक्त हुन्छ।

संरक्षण: आजकल बढ्दो शहरीकरण र विषादीको प्रयोगले गर्दा यस्ता रैथाने जडीबुटीहरू हराउँदै गएका छन्। खेतबारीका कान्लामा पाइने यो झारलाई 'नचाहिने झार' सम्झेर उखेलेर फाल्नुभन्दा यसको संरक्षण गर्नु जरुरी छ।

निष्कर्ष

खुर्सानी झार वा माछा फूल केवल एक साधारण झार मात्र नभएर प्रकृतिको अनुपम उपहार हो। सानो र सामान्य देखिए तापनि चर्मरोग र दुखाइ निवारणमा यसले ठूलो भूमिका खेल्छ। हाम्रै वरपर उपलब्ध यस्ता जडीबुटीहरूको पहिचान र सही प्रयोग गर्न सके सामान्य स्वास्थ्य समस्याका लागि महँगो औषधि र अस्पताल धाइरहनु पर्दैन। यद्यपि, कुनै पनि जडीबुटीको गम्भीर प्रयोग गर्नुअघि जानकार वा आयुर्वेद विज्ञको सल्लाह लिनु सधैं बुद्धिमानी हुन्छ।

Introduction

Asclepias curassavica, commonly known in Nepal as Khursani Jhaar (खुर्सानी झार) or Machha Phool (माछा फूल), is a small medicinal herb found in moist areas like riverbanks, fields, and open grasslands. It belongs to the milkweed family (Apocynaceae). The plant grows about 2–3 feet tall and is easily recognized by its beautiful red, orange, and yellow flowers that look similar to small chili flowers, which is why it is called Khursani Jhaar

This plant has been used in traditional medicine for many years, especially for treating skin diseases, wounds, and pain. Almost all parts of the plant, including leaves, stems, flowers, and roots, are used for medicinal purposes. Traditional healers in Nepal prepare oil, paste, and extracts from this plant to cure different health problems.

Availability in Nepal and Abroad

In Nepal, Khursani Jhaar grows naturally in Terai, mid-hill, and lower mountain regions, especially in moist and open places like riverbanks, farmland edges, and roadsides. It usually starts growing during Jestha–Ashad (May–July) and matures by Kartik (October–November).

Abroad, this plant is native to South America, but now it is widely available in India, Sri Lanka, Thailand, Africa, and tropical regions worldwide. It is also grown as an ornamental plant in gardens because of its attractive flowers. In many countries, it grows wild in warm climates.

Physical Properties

Khursani Jhaar has the following physical features:

Height: About 2–3 feet tall

Stem: Soft, green, and straight

Leaves: Long, narrow, and green in color

Flowers: Bright red, orange, and yellow flowers

Latex: Produces white milky juice when cut

Seeds: Small seeds with silky hairs

Root: Thin and fibrous

The plant has two types mentioned traditionally: larger white tall varieties and smaller green ones.

Medicinal Properties

Khursani Jhaar contains many active chemical compounds such as:

Cardiac glycosides

Flavonoids

Alkaloids

Tannins

Because of these compounds, the plant has the following medicinal properties:

Anti-fungal

Anti-inflammatory

Anti-bacterial

Pain-relieving

Skin healing

Anti-parasitic

These properties make it useful in treating many diseases, especially skin problems.

Advantages

Khursani Jhaar provides many health benefits:

1. Skin Disease Treatment

The paste of leaves helps cure:

Ringworm (दाद)

Scabies (लुत्तो)

Itching

Skin infections

2. Wound Healing

Its paste helps wounds heal faster and prevents infection.

3. Pain Relief

Oil prepared from the whole plant helps reduce:

Muscle pain

Joint pain

Body ache

4. Anti-fungal Benefit

It kills fungi and helps cure fungal infections.

5. Improves Skin Health

It helps clean the skin and improves skin condition.

6. Helps in Chronic Skin Problems

It is useful in treating long-term skin diseases.

Traditional Uses

In traditional Nepali medicine, Khursani Jhaar is used in many ways:

The whole plant is cooked in oil and used for massage on painful areas.

Leaf paste is applied to treat ringworm and scabies.

Plant paste is used in different skin diseases.

Extract water is used for bathing to cure skin problems faster.

Traditional healers use it to treat infections.

In Ayurveda and folk medicine, it is considered an important plant for external treatment.

Usage Methods & Dosage

Khursani Jhaar is mostly used externally.

1. Leaf Paste

Fresh leaves are crushed.

Applied directly on affected skin.

Use 1–2 times daily.

2. Herbal Oil

Whole plant is cooked in mustard oil.

Applied on painful areas.

Use daily for massage.

3. Herbal Bath

Plant extract mixed in bath water.

Used for skin diseases.

Important Warning:

It should not be eaten without expert advice.

Its milky latex can be toxic if misused.

Always use carefully.

Harvesting & Preservation

Harvesting

Best harvesting time is Ashad to Kartik (June–November).

Fresh leaves and plants are collected.

Preservation

Leaves can be dried in shade.

Store in dry and cool place.

Oil can be stored in clean bottles.

Fresh plants are more effective than dried ones.

Conclusion

Khursani Jhaar (Asclepias curassavica) is an important medicinal herb found in Nepal and many tropical countries. It grows easily in moist places and has beautiful flowers. This plant is especially useful for treating skin diseases, wounds, and pain.

Traditional healers in Nepal have used this plant for generations. Its leaf paste, oil, and extracts provide effective natural treatment for many health problems.

However, since the plant contains strong chemicals, it should be used carefully and preferably under expert guidance.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica