Raato Khayer, रातो खयर , रक्त खदिर, Acacia catechu

यो गर्मी भूमिमा पाइने रूख हो । गर्मी नदीका किनार, बेंसी र तराईमा प्रशस्त पाइन्छ । खयरको बोक्रा वा काठ पकाएर बनाएको खोटो सार अर्थात् कत्था प्रयोग गरिन्छ । कफनाशक गुणधर्म र शक्तिले ओतप्रोत औषधि चर्मरोगसम्बन्धी कुष्ठ, दाद, लुतो घाउ खटिरा आदि रक्तविकारमा, खटिरामा धेरै उपयोगी मानिन्छ । यसले दाँतलाई दृढ पार्छ । खयर ताजा बोकाको काँढाले टुटेको हड्डीलाई जोड्ने काम गर्छ, श्वेतकुष्ठमा छिटो फाइदा गर्छ । रक्तपित्तमा काँढा ठन्डा बनाएर पिउँदा रक्तस्राव बन्द गर्छ । कफ रोग, निमोनिया, चिसो, रुघा, खोकी, दम, श्वासनलीको शोथ, फोक्सो सुन्निएको स्वरभङ्ग, टन्सिल, गलाघाँटीमा फोका-गिर्खाको साथै अतिसार, सङ्ग्रहणी दस्तमा, गर्भाशयको शिथिलतामा खयर अति मूल्यवान् प्रभावशाली औषधि हो । प्रत्येक ३ घण्टामा त्वक् (बोक्रा) चूर्ण खयर पकाएको कत्था वा १-२ ग्राम मन तातोपानीसँग प्रयोग ५-७ पटक खाँदा ठीक हुन्छ । दिनभर खयर चुस्ने गर्नुस् र पकाएको पानी पिउनुस् सन्चो गराउँछ । चुसेको भरमा रोग ठीक पार्नु उत्तम चिकित्सा हो । पुरानो जीर्ण रोगमा अल्पमात्रामा गर्मी नहुने गरी सेवन गर्नुपर्छ । वात-व्याधि शरीर र कफ-खोकीमा, फोक्सो सुन्निएकोमा कत्था / काँढाले तत्काल काम गर्छ । (१) अति कफग्रस्त रोगमा बाहेक अन्यमा मात्रा बढी प्रयोग नगर्ने, (२) लामो समय बढी प्रयोग या सेवन नगर्ने (३) पित्त प्रकृतिले प्रयोग धेरै नगर्ने। आजकल बजारमा नक्कली माटो मिसाएको खयरको कत्था नकिन्नुस् । यसको काँढापानी १/१ गिलास, अर्क १०-१५ ग्राम, भस्म १-२ ग्राम चूर्ण / लेदो २-३ ग्राम कत्थासार आधा - एक ग्राम ३-५ पटक । यसको बेर्ना फैलाउनुपर्छ, खेती गर्नुपर्छ ।

नेपालको प्राकृतिक सम्पदाको रूपमा रहेका विभिन्न जडीबुटीहरूमध्ये खयर एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण वृक्ष हो। आयुर्वेदमा 'रक्त खदिर' को नामले चिनिने यो वनस्पति केवल काठको लागि मात्र नभई स्वास्थ्योपचारका लागि पनि उत्तिकै प्रख्यात छ। विशेषगरी यसको काठबाट निकालिने 'कत्था' र 'कच्छ' ले हाम्रो स्वास्थ्यमा चमत्कारिक फाइदा पुर्‍याउँछन्।

परिचय

रातो खयर, जसको वैज्ञानिक नाम एकासिया क्याटेचु (Acacia catechu) हो, फ्याबेसी (Fabaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। यो एक काँडेदार र मध्यम आकारको रूख हो। यसको काठ निकै बलियो र रातो रङ्गको हुन्छ, त्यसैले यसलाई 'रातो खयर' भनिएको हो। हिन्दु धर्म र संस्कारमा पनि खयरको काठलाई हवन र पूजाआजामा पवित्र मानिन्छ। आयुर्वेदिक दृष्टिकोणले यो कफ र पित्त नाशक मानिन्छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

खयर मुख्यतया गर्मी र उष्ण जलवायु भएको स्थानमा फस्टाउँछ।

नेपालमा: यो नेपालको तराई, भित्री मधेश, नदीका किनारहरू, बेंसी र पहाडी क्षेत्रको तल्लो भाग (लगभग १२०० मिटरको उचाइसम्म) प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ।

अन्य देशहरूमा: यो भारत, म्यानमार, थाइल्याण्ड र दक्षिण-पूर्वी एसियाका धेरै देशहरूमा पाइन्छ। भारतको उत्तर प्रदेश, विहार र राजस्थानमा यसको व्यावसायिक खेती पनि गरिन्छ।

भौतिक गुणहरू

खयरको रूख चिन्नका लागि यसका निम्नलिखित भौतिक विशेषताहरू सहायक हुन्छन्:

काँडा: यसको हाँगाहरूमा जोडी काँडाहरू हुन्छन् जो अलिकति अंकुश जस्तै मोडिएका हुन्छन्।

पात: यसका पातहरू साना र मसिनो (Compound leaves) हुन्छन्, जुन हेर्दा बकाइनो वा बबुलको पात जस्तै देखिन्छन्।

फूल: यसमा हल्का पहेंलो वा सेतो रङ्गका लामो झुप्पा भएका फूलहरू फुल्छन्।

काठ: यसको भित्री भाग (Heartwood) गाढा रातो वा खैरो रङ्गको हुन्छ, जुन निकै कडा र टिकाउ हुन्छ।

फाइदा

रातो खयर औषधीय गुणको खानी नै हो। यसका मुख्य फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

चर्मरोगमा अचुक औषधि: दाद, लुतो, कुष्ठरोग, घाउ-खटिरा र छालासम्बन्धी जुनसुकै विकारमा खयरको प्रयोग अत्यन्तै लाभदायक हुन्छ। यसले रगत शुद्धीकरण गरी छालालाई स्वस्थ राख्छ।

मुख र दाँतको स्वास्थ्य: खयरले दाँत र गिजालाई बलियो बनाउँछ। मुख भित्र आउने फोका वा गिर्खा (Stomatitis) निको पार्न यो उपयोगी छ।

श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या: कफ, निमोनिया, चिसो, रुघाखोकी, दम र फोक्सो सुन्निएको अवस्थामा यसले तुरुन्तै राहत दिन्छ। स्वर बसेको बेला खयर चुस्दा स्वर खुल्छ।

पाचन प्रणाली: अतिसार (झाडापखाला) र रगत पर्ने दस्त (Dysentery) मा खयरको सेवनले राम्रो काम गर्छ।

हड्डी जोड्न: ताजा खयरको बोक्राको काँढा सेवन गर्दा टुटेको वा चर्किएको हड्डी जोड्न मद्दत पुग्छ।

रक्तस्राव रोक्न: रक्तपित्त (नाक, मुखबाट रगत बग्ने) समस्यामा खयरको काँढालाई चिसो बनाएर पिउँदा रगत बग्न रोकिन्छ।

प्रयोग विधि

खयरलाई रोगको प्रकृति अनुसार विभिन्न तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ:

कत्था वा चूर्ण: १ देखि २ ग्राम खयरको बोक्राको धुलो वा कत्था मनतातो पानीसँग दिनको ५-७ पटक सम्म सेवन गर्न सकिन्छ।

काँढा (Decoction): एक गिलास पानीमा खयरको बोक्रा पकाएर आधा बनाएर पिउन सकिन्छ (मात्रा: १ गिलास)।

चुस्ने विधि: कफ र घाँटीको समस्यामा खयरको सानो टुक्रा दिनभर मुखमा राखेर चुस्नु सबैभन्दा उत्तम चिकित्सा मानिन्छ।

लेदो वा भस्म: छालाको घाउमा यसको लेदो लगाउन सकिन्छ भने आन्तरिक प्रयोगका लागि भस्म १-२ ग्राम प्रयोग गर्न सकिन्छ।

विशेष सावधानी:

१. धेरै पित्त प्रकृति भएका व्यक्तिले यसको अधिक सेवन नगर्नुहोस्।

२. लामो समयसम्म वा धेरै मात्रामा सेवन गर्दा शरीरमा गर्मी बढ्न सक्छ, त्यसैले ठिक्क मात्रामा मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।

३. बजारमा पाइने माटो मिसाइएको नक्कली कत्थाबाट जोगिनुहोस्।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

खयर एक बहुमूल्य आर्थिक स्रोत पनि हो। यसको खेती र संरक्षणमा ध्यान दिनु आवश्यक छ:

खेती: यसलाई बीउ वा बेर्नाबाट सजिलै उमार्न सकिन्छ। नदी किनारका बलौटे माटोमा यो छिटो बढ्छ।

उत्पादन: खयरको काठलाई साना टुक्रा पारेर ठूला भाँडामा पानीसँग उमालिन्छ। पानी बाक्लो भएपछि त्यसलाई जमाएर 'कत्था' निकालिन्छ।

संरक्षण: वन विनास र चोरी निकासीका कारण प्राकृतिक रूपमा रहेका खयरका रूखहरू घट्दै गएका छन्। त्यसैले खाली रहेका बेंसी र तराईका जमिनमा यसको वृक्षारोपण गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। यसले वातावरण संरक्षणका साथै आर्थिक आम्दानी पनि दिन्छ।

निष्कर्ष

रातो खयर केवल एक रूख मात्र नभई हाम्रो प्रकृतिले दिएको एक अनुपम वरदान हो। सामान्य रुघाखोकीदेखि जटिल चर्मरोगसम्म यसले अचुक औषधिको काम गर्छ। घरमै बसेर सामान्य विधिको प्रयोग गरी धेरै रोगहरू निको पार्न सकिने हुनाले यसको महत्त्व बुझ्न जरुरी छ। यस्ता अमूल्य जडीबुटीको संरक्षण गरौं र स्वस्थ जीवनको लागि प्राकृतिक उपचार पद्धतिलाई अँगालौं।

Introduction

Raato Khayer, known scientifically as Acacia catechu, is a well-known medicinal tree used in traditional healing systems for hundreds of years. It is called रातो खयर in Nepali and Rakta Khadira in Sanskrit. This tree is famous for producing a dark brown extract called “Kattha,” which is made by boiling its heartwood or bark. Kattha is widely used in herbal medicine because of its strong healing power.

This herb is especially valued for treating skin diseases, throat problems, cough, and blood disorders. In traditional medicine, it is considered a powerful herb that balances body functions and improves overall health. Raato Khayer is also used to strengthen teeth, heal wounds, and stop bleeding. Because of its many benefits, it remains an important natural remedy in rural and urban areas.

Availability in Nepal and Abroad

Raato Khayer grows naturally in hot and tropical regions. In Nepal, it is commonly found in the Terai region, riverbanks, valleys, and lowland forests. It grows well in warm climates with plenty of sunlight.

Outside Nepal, this tree is also widely available in countries like India, Sri Lanka, Myanmar, and Thailand. It is cultivated in many Asian countries for its medicinal and commercial value. The extract Kattha is sold in herbal shops, Ayurvedic stores, and markets.

Due to its importance, some farmers are now cultivating Raato Khayer as a medicinal crop. This helps both in conservation and income generation.

Physical Properties

Raato Khayer is a medium-sized deciduous tree. It usually grows up to 10 to 15 meters tall. The main physical features include:

Bark: Dark brown or gray, rough, and thick

Wood: Hard, reddish-brown heartwood used to make Kattha

Leaves: Small, green, and arranged in pairs

Flowers: Small, pale yellow or white

Thorns: Sharp thorns present on branches

The most useful part is the heartwood and bark. When boiled, they produce a thick extract called Kattha, which has strong medicinal properties.

Medicinal Properties

Raato Khayer contains many natural compounds like tannins and flavonoids. These give it powerful healing qualities. Its main medicinal properties include:

Anti-inflammatory (reduces swelling)

Antibacterial (kills harmful bacteria)

Astringent (tightens tissues and stops bleeding)

Expectorant (helps remove mucus)

Blood purifier

Because of these properties, it is useful in treating many health problems.

It is especially effective for:

Skin diseases like eczema, ringworm, and wounds

Cough, cold, and respiratory problems

Diarrhea and digestive disorders

Bleeding disorders

Mouth and throat infections

It also helps strengthen gums and teeth.

Advantages

Raato Khayer offers many health advantages. Some of the major benefits are:

1. Improves Skin Health

It helps heal skin infections, wounds, and ulcers. It also improves skin appearance.

2. Stops Bleeding

Its astringent property helps stop internal and external bleeding.

3. Strengthens Teeth and Gums

It makes teeth strong and prevents gum infections.

4. Treats Respiratory Problems

It helps relieve cough, cold, asthma, pneumonia, and throat inflammation.

5. Supports Digestive System

It is useful in diarrhea, dysentery, and intestinal weakness.

6. Helps in Blood Disorders

It purifies blood and helps control bleeding problems.

7. Helps Bone Healing

Traditionally, it is believed to help join broken bones faster.

Traditional Uses

Raato Khayer has been used in traditional Nepali and Ayurvedic medicine for a long time.

Some common traditional uses include:

Kattha is chewed to treat throat problems

Bark powder is used for cough and mucus

Decoction is used to stop bleeding

Paste is applied on wounds and skin diseases

Used in leucoderma and chronic skin conditions

Used to treat tonsils and throat swelling

People also suck small pieces of Kattha during throat infections for relief.

It is considered especially useful in Kapha-related diseases like cough and mucus.

Usage Methods & Dosage

Raato Khayer can be used in different forms. However, it should be used carefully and in proper amounts.

Common usage methods:

1. Bark Powder

Dose: 1–2 grams

Taken with warm water

2 to 3 times daily

2. Decoction (Boiled water extract)

Dose: 1 glass

Taken 1–2 times daily

3. Kattha extract

Dose: 0.5 to 1 gram

Taken 3–5 times daily in small amounts

4. Paste

Applied directly on wounds and skin diseases

5. Chewing Kattha

Small amount sucked slowly for throat problems

Important precautions:

Do not use in very high doses

Do not use for long periods continuously

People with excess Pitta (body heat) should use carefully

Avoid fake or low-quality Kattha

Always consult a health professional before long-term use.

Harvesting & Preservation

Raato Khayer is harvested mainly for its bark and heartwood.

Harvesting process:

Mature trees are selected

Bark or heartwood is collected

Wood is boiled to prepare Kattha extract

Preservation methods:

Store bark in dry and cool place

Keep powder in airtight container

Protect from moisture

Store away from sunlight

Proper storage helps maintain its medicinal quality.

Farmers are encouraged to plant and cultivate Raato Khayer to protect natural forests and ensure future supply.

Conclusion

Raato Khayer (Acacia catechu) is a powerful and valuable medicinal tree. It has been used for centuries to treat many diseases naturally. From skin problems and cough to digestive and blood disorders, it provides many health benefits.

Its extract Kattha is especially useful for throat health, skin healing, and strengthening teeth. It is easy to use and widely available in Nepal and other Asian countries.

However, like all medicinal herbs, it should be used in proper amounts and with care. Excess use should be avoided.

Raato Khayer is not only an important medicinal plant but also an economic and ecological resource. Cultivating and preserving this tree will help future generations benefit from its healing power.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense