Khursani, खुर्सानी, मिरची, ब्रह्मऋचा, Chilli Red Pepper, Capsicum frutescens

यो खुर्सानी सयौ प्रकारका जहाँ गयो त्यहाँ नयाँ भेटिन्छ । कतिपयले यसलाई गमलामा लगाएर खाएकै छन् । हरेक घरघरमा खुर्सानीको बोट भएकै हुन्छ । खुर्सानीको कटु रसयुक्त, चरपरापन, गरम ल्याउने तन्द्रा, प्रलाप, डाहा छटपटी, तताउँछ, साथै मनलाई अशान्त पार्छ । यसमा कफ निस्सारक धर्म भएकाले तताएर जमेको कफ फोक्सोबाट बाहिर निकाल्छ । यसले जठराग्निलाई प्रदीप्त गर्छ, पाचनद्दीपक बढ्छ । खुर्सानी वेदनानाशक हो यसले उत्तेजना दिन्छ । कफ प्रकृतिले समस्या बढ्दोमा तेल, घ्यूमा डढाएर सागसब्जी दालमा खानु हित गर्छ । पित्तप्रकृतिले तितो हरियो खुर्सानी, अचारे खुर्सानी, चट्नी खुर्सानी, सब्जी खुर्सानी इत्यादि पीरो नभएका पकाएर होइन कच्चा टोक्नुपर्छ । रस यल निकाल्छ र भोजन पच्न सजिलो हुन्छ, भिटामिन 'ए', 'सि' र हरितपन पाइन्छ । आँखालाई हरियोले तेजिलो पार्छ । यसरी कलिलो सबैले खाने अभ्यास गर्नुपर्छ, तब खुर्सानीले लाभ पुऱ्याउँछ । खुर्सानीको मादक नसा हुन्छ, लाग्दछ । रातो एकदम पीरो ज्यानमारा खुर्सानीको नाम पनि लिनुहुँदैन । यस्तो त सर्पविष चिकित्सामा र हिमालयको गुफामा जाडोमा काठिएमा २-३ दिनमात्र प्रयोग गर्नुपर्छ । सदा आदत पार्ने मनमा खुर्सानी वनमा, खुर्सानी घरमा खुर्सानी हरेक डिब्बामा खुर्सानी भयो भने कलेजो, मुटु र मृगौलालाई पीरो हुन्छ । रगतले खबरदारी गर्छ, किनकि उत्तेजनाको नसामा विष हुन्छ । विषादि मिश्रित विकारी रगत बनेको हुन्छ । आजकल साग-सब्जी - तरकारी, चट्नी - अचार, दाल झ्वाइँअ पारेर पकाउँदा एक मुट्ठी खुर्सानी अझ बजारिया मन, सहरिया तन, अशान्तिमा पर्छ, खाँदा- पिउँदा बाडुल्की - हिचकीले चिच्याउनुपर्छ । खाँदाखाँदै उठिबास प्राण गएको हुन्छ । वाक्क र दिक्क भएको मनले तन्द्रामा स्मृतिनाश भइसकेको हुन्छ । विस्मृतिमा पुऱ्याउने खुर्सानीलाई कुनै स्वास्थ्य विशेषज्ञले आजसम्म मन्द उपविष भनेर सार्वजनिक घोषणा गर्न सकेका छैनन् । खुर्सानीको तेज पीरोले पेटमात्र काटेको छैन । देश बनाउने नयाँ भावीपिँढीका बालबालिकाको मस्तिष्कका सूक्ष्मस्नायुहरू उत्तेजनाले गर्दा चुँडिएका

छन्, सुकेका छन्, मज्जातन्तुहरू शिथिल छन् । धेरै प्रयोग गरी समस्त भोजनका अनेक चीजलाई रङ्गाइदिन्छन्। भोजनको नाममा रातो तेज पिरो खुर्सानीको काम जीवन निर्वाह भन्ने पेसाको कारणबाट स्वास्थ्यलाई प्रयोग गर्दा बानी अफिम भन्दा खतरनाक छ । यसरी भोजनमा भयङ्कर पिरो ज्यानमारा खुर्सानी घुसेजस्तै स्वास्थ्यमा हानिकारक कुतत्त्वहरू पसेका हुन्छन् । फलस्वरूप जलन तेज पिरो 'अशान्ति ! खुर्सानीले पोल्नेमात्र होइन शरीरलाई डढाउँछ । औषधि खुर्सानी: (१) सुन्ने कान, देख्ने आँखा र बोल्ने शक्ति नष्ट भई दबेर गएको नाडी सन्निपातको भयङ्कर अवस्थामा खुर्सानीको झोलरस पिलाइदिनुहोस् जीवनदान प्राप्त हुनसक्छ। खुर्सानीले रोगीलाई पहिलै खाइसकेको भएमा उपचार हुँदैन, अन्यथा यमराज भाग्नेछन्। (२) हैजामा खुर्सानीको रस प्रत्येक १५ मिनेटमा खुवाइरहनुहोस्, ३-५ घण्टामा सुधार भइहाल्छ । (३) सर्दीले प्रदर भएमा खुर्सानीले २-३ दिनमात्र मनतातो पानीसँग खाएर हेर्नुहोस् । (४) पीरो नभएको हरियो खुर्सानीले आँखामा ज्योति तेज बढाउने काम गर्छ । (५) सामान्य पिरो प्राकृतिक हरिया खुर्सानी मतमत्याउने र मद लागेर ठन्डा दिमागलाई तताई गरम गर्छ ।

परिचय

खुर्सानी संसारभरि मसला र तरकारीको रूपमा प्रयोग गरिने एक वनस्पति हो। नेपाली भान्सामा खुर्सानी बिनाको खाना अपुरो मानिन्छ। वैज्ञानिक नाम Capsicum frutescens रहेको यो वनस्पति सोलानेसी (Solanaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। यसलाई संस्कृतमा 'ब्रह्मऋचा', हिन्दीमा 'मिरची' र अङ्ग्रेजीमा 'Chilli Red Pepper' भनिन्छ। खुर्सानीको मुख्य विशेषता यसमा हुने 'क्याप्सिसिन' (Capsaicin) नामक तत्व हो, जसले यसलाई पिरो बनाउँछ। खुर्सानी सयौँ प्रजातिका हुन्छन् र भौगोलिक स्थान अनुसार यसको रूप, आकार र पिरोपनमा विविधता पाइन्छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

खुर्सानीको उत्पत्ति दक्षिण अमेरिकाबाट भएको मानिए तापनि आज यो विश्वव्यापी बनेको छ। नेपालको तराईदेखि उच्च पहाडी भेगसम्म खुर्सानीको खेती गरिन्छ। नेपालमा विशेषगरी अकबरे (डल्ले), जिरे, खुर्सानी र सामान्य लामो खुर्सानी लोकप्रिय छन्। भारत, चीन, थाइल्याण्ड र मेक्सिको जस्ता देशहरू खुर्सानीका ठूला उत्पादक हुन्। नेपालमा धेरैजसो मानिसहरूले यसलाई घरको कौसी, गमला वा करेसाबारीमा आफ्नै प्रयोजनका लागि पनि लगाउने गर्दछन्।

भौतिक गुणहरू

खुर्सानीको बोट सामान्यतया सानो पोथ्रा वर्गमा पर्दछ। यसका पातहरू गाढा हरिया र फूलहरू साना सेता हुन्छन्। फलको कुरा गर्दा, यो काँचोमा हरियो र पाकेपछि रातो, पहेंलो वा सुन्तला रङ्गको हुन्छ। खुर्सानीको प्रकृति गरम हुन्छ। यसको स्वाद कटु (पिरो) हुन्छ जसले शरीरमा ताप उत्पन्न गराउँछ। यसमा भिटामिन 'ए', 'सी' र पोटासियम प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। हरियो खुर्सानीमा रहेको हरितकण र भिटामिनले स्वास्थ्यलाई विशेष फाइदा पुर्‍याउँछ।

फाइदा

खुर्सानी केवल स्वादका लागि मात्र नभई औषधीय गुणले पनि भरिपूर्ण छ:

पाचन शक्तिमा सुधार: यसले जठराग्निलाई प्रदीप्त गर्छ, जसले गर्दा भोक लाग्छ र भोजन पचाउन सजिलो हुन्छ।

कफ नाशक: खुर्सानीमा कफ निस्सारक गुण हुन्छ। यसले फोक्सोमा जमेको कफलाई बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।

आँखाको ज्योति: पिरो नभएको कलिलो हरियो खुर्सानीमा भिटामिन 'ए' हुने भएकाले यसले आँखाको ज्योति तेजिलो बनाउँछ।

वेदनानाशक र उत्तेजक: यसले शरीरमा उत्तेजना पैदा गर्छ र केही अवस्थामा दुखाइ कम गर्ने काम पनि गर्छ।

रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: भिटामिन 'सी' को राम्रो स्रोत भएकाले यसले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो बनाउँछ।

प्रयोग विधि

खुर्सानीको प्रयोग प्रकृति अनुसार फरक-फरक ढङ्गले गर्नुपर्छ:

कफ प्रकृति भएकाहरूका लागि: कफको समस्या भएकाहरूले खुर्सानीलाई तेल वा घिउमा डढाएर सागसब्जी वा दालमा झ्वाइँ पारेर खाँदा हितकर हुन्छ।

पित्त प्रकृति भएकाहरूका लागि: धेरै पिरो खुर्सानी खानु हुँदैन। उनीहरूले तितो, हरियो वा अलि कम पिरो भएको 'अचारे खुर्सानी' कच्चा टोक्नु राम्रो हुन्छ।

औषधीय प्रयोग:

हैजा (Cholera): हैजा लागेको बेला खुर्सानीको रस थोरै मात्रामा प्रत्येक १५ मिनेटमा दिँदा ३-५ घण्टामा सुधार आउन सक्छ।

नाडी सन्निपात: नाडी दबेको वा बोल्ने शक्ति नष्ट भएको गम्भीर अवस्थामा खुर्सानीको झोल रसले जीवनदान दिन सक्छ।

सर्दी र प्रदर: सर्दीको कारणले हुने समस्यामा २-३ दिन मनतातो पानीसँग खुर्सानीको थोरै प्रयोग लाभदायक हुन्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

खुर्सानी खेतीका लागि न्यानो र ओसिलो जलवायु उपयुक्त हुन्छ। नेपालमा माघ-फागुनमा बीउ राखेर चैत-वैशाखमा बिरुवा सार्ने गरिन्छ। यसलाई राम्रो निकास भएको दोमट माटो चाहिन्छ। खुर्सानीलाई व्यावसायिक रूपमा उत्पादन गरेर सुकाएर धुलो बनाउने वा अचार बनाएर लामो समयसम्म संरक्षण गर्न सकिन्छ। किरा र रोगबाट बचाउन जैविक विषादीको प्रयोग गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

खुर्सानी एक शक्तिशाली मसला र औषधि हो। यसले थोरै मात्रामा औषधिको काम गर्छ भने धेरै मात्रामा 'मन्द विष' को काम गर्न सक्छ। धेरै पिरो र रातो खुर्सानीको अत्यधिक सेवनले कलेजो, मुटु र मिर्गौलालाई हानी पुर्‍याउन सक्छ। यसले मस्तिष्कका सूक्ष्म स्नायुहरूमा समेत नकारात्मक असर पार्न सक्छ। त्यसैले, स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले 'अति' पिरोभन्दा ठिक्कको र प्राकृतिक हरियो खुर्सानीको प्रयोग गर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ। खुर्सानीलाई जिब्रोको स्वादका लागि मात्र नभई शरीरको आवश्यकता बुझेर प्रयोग गरौँ।

Introduction

Khursani, also known as chilli or red pepper, is scientifically called Capsicum frutescens. It is one of the most popular spices used in food around the world. In Nepal, it is called खुर्सानी, मिरची, or ब्रह्मऋचा. It is famous for its hot and spicy taste. There are hundreds of varieties of chilli, and new types are found in different places. Some chillies are very hot, while others are mild.

Chilli is not only used to make food spicy but also has many medicinal properties. It contains important vitamins like Vitamin A and Vitamin C. It helps improve digestion, removes mucus, and stimulates the body. However, too much consumption can also cause harm. Therefore, chilli should be used in proper amounts.

Availability in Nepal and Abroad

Khursani is easily available in Nepal. Almost every household grows chilli plants in their garden, farm, or even in pots. It grows well in warm and moderate climates. It is cultivated in Terai, hills, and even some Himalayan regions during suitable seasons.

Abroad, chilli is grown in countries like India, China, Thailand, Mexico, Indonesia, and many African countries. Mexico is considered one of the original homes of chilli. Today, chilli is used worldwide in different cuisines and is available in fresh, dried, and powdered forms.

Chilli is also available in markets throughout the year. Farmers grow it commercially because it has high demand.

Physical Properties

The chilli plant is small and bushy. It usually grows between 1 to 4 feet tall. The leaves are green, smooth, and oval-shaped.

The fruits of chilli vary in size, shape, and color. They can be green, red, yellow, or orange. Green chilli is unripe, and red chilli is fully ripe and usually hotter.

Chilli has a strong spicy taste due to a chemical called capsaicin. This chemical produces heat and burning sensation.

The seeds inside the chilli are small and flat. These seeds are often used to grow new plants.

Medicinal Properties

Khursani has many medicinal benefits when used properly.

It helps improve digestion by increasing digestive fire (Jatharagni). It helps the stomach digest food easily.

Chilli helps remove mucus from the lungs. It is useful in cough, cold, and respiratory problems.

It contains Vitamin A which is good for eyes. Green chilli helps improve eyesight.

It also contains Vitamin C which improves immunity and protects from infections.

Chilli acts as a pain reliever and stimulant. It increases blood circulation.

In traditional medicine, chilli juice is used in serious conditions like cholera, cold, and nerve weakness.

It also warms the body and is useful in cold weather.

Advantages

There are many advantages of chilli when used in proper quantity.

It improves appetite.

It helps in digestion.

It improves blood circulation.

It boosts immunity.

It provides important vitamins.

It helps remove mucus.

It adds flavor and taste to food.

It helps keep the body warm.

Green chilli is especially healthy and provides freshness and nutrition.

Traditional Uses

Khursani has been used in traditional medicine for many years.

In Nepal, people use chilli in daily food like curry, pickle, chutney, and dal.

Green chilli is eaten raw with food to improve digestion.

Chilli juice is traditionally used in cholera by giving small doses.

In cold conditions, chilli helps warm the body.

In some traditional practices, chilli soup is given in serious nerve weakness conditions.

Chilli paste is sometimes applied externally to reduce pain.

It is also used in Himalayan regions to protect the body from extreme cold.

Usage Methods & Dosage

Chilli can be used in different ways.

It can be eaten fresh, cooked, dried, or powdered.

Green chilli can be eaten raw in small amounts.

It can be added to vegetables, dal, curry, and pickles.

Chilli powder can be used as a spice.

For medicinal use, chilli juice should be used only in small quantities and under expert guidance.

Eating too much chilli can cause burning, irritation, and harm to liver, kidney, and stomach.

Mild green chilli is safer than very hot red chilli.

Moderate use is always recommended.

Harvesting & Preservation

Chilli is harvested when fruits become mature.

Green chilli is harvested before ripening.

Red chilli is harvested after full ripening.

After harvesting, chilli can be used fresh or dried.

Drying is done in sunlight. After drying, chilli can be stored for long periods.

Dried chilli is used to make chilli powder.

Chilli should be stored in dry and cool places.

Proper storage prevents fungus and damage.

Conclusion

Khursani (Capsicum frutescens) is an important plant used as both food and medicine. It is easily available in Nepal and around the world. It has many health benefits like improving digestion, boosting immunity, and improving blood circulation.

Green chilli is especially beneficial due to vitamins and nutrients. However, excessive use of very hot red chilli can be harmful and should be avoided.

Chilli has an important place in traditional medicine and daily food. When used properly and in moderate amounts, it provides many health benefits and improves overall well-being.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense