Gahate Laharo, गहतेलहरो, बनगहत, Cajanus scarabaeoides

यो ३-५ फिट लामो फैलने भदौमा सेतो / पहेँलो फुल्छ । मङ्सिरमा खैरो दाना फलेर पाक्छ । यसको बीजले कफनाशक, वातनाशक र पत्थरी हटाउँछ, रुघा-खोकीमा र पित्तरोगमा फाइदा गर्छ । यसले आउँ- पखाला, शरीर सुन्निएको ठीक गर्छ । मात्रा : ३-५ ग्राम लेदो / चूर्ण, सर्वाङ्ग काँढापानी १/१ माना र ४० - ५० ग्राम अर्क । यसले विजातीय द्रव्य निस्कासन गराउँछ । २-३ पटक । नेपालको पहाडी तथा तराईका भूभागहरू प्राकृतिक रूपमा जडीबुटीको भण्डार हुन्। यहाँ पाइने कतिपय वनस्पतिहरू हाम्रो भान्छा र आँगन वरिपरि नै हुन्छन्, तर तिनको उचित पहिचान र प्रयोगको अभावमा हामीले तिनको लाभ लिन सकिरहेका हुँदैनौँ। यस्तै एउटा महत्त्वपूर्ण र औषधीय गुणले भरिपूर्ण लहरो हो— गहते लहरो। यसलाई स्थानीय भाषामा बनगहत पनि भनिन्छ भने विज्ञानको भाषामा यसलाई Cajanus scarabaeoides नामले चिनिन्छ।

परिचय

गहते लहरो एक प्रकारको फैलने खालको वनस्पति हो। यो कोसेली (Leguminosae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। यसको नाम 'गहते' हुनुको मुख्य कारण यसको गेडा वा दाना हेर्दा ठ्याक्कै हामीले खाने दाल 'गहत' जस्तै देखिनु हो। यो बिरुवा जमिनमा फिँजिएर वा अन्य बुट्यानहरूको सहारामा ३ देखि ५ फिटसम्म लामो भएर फैलिने गर्दछ। परम्परागत आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धतिमा यसलाई एउटा शक्तिशाली औषधिको रूपमा लिइन्छ, विशेषगरी पत्थरी र पेट सम्बन्धी रोगहरूको उपचारमा यसको प्रयोग निकै प्रभावकारी मानिन्छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

गहते लहरो मुख्यतया दक्षिण एसियाली देशहरूमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यो तराईको मैदानी भागदेखि मध्य पहाडी क्षेत्रको करिब १५०० मिटरसम्मको उचाइमा सजिलै भेटिन्छ। बाँझो खेतबारी, वनको काँठ र अलि ओसिलो स्थानहरूमा यो आफैँ उम्रिएको देखिन्छ। नेपालबाहेक यो भारत, चीन, भियतनाम, थाइल्याण्ड र अस्ट्रेलियाका केही भागहरूमा पनि पाइन्छ। यसले सुख्खा र सामान्य ओसिलो दुवै किसिमको हावापानी सहन सक्ने क्षमता राख्दछ।

भौतिक गुणहरू

गहते लहरोलाई यसका केही विशिष्ट भौतिक गुणहरूबाट चिन्न सकिन्छ:

लहरो: यसको डाँठ पातलो तर लचिलो हुन्छ, जुन ३-५ फिटसम्म फैलिन सक्छ।

पात: यसका पातहरू साना, तीनवटाको समूहमा (Trifoliate) र झुसयुक्त हुन्छन्।

फूल: यसमा भदौ महिनातिर सेतो वा हल्का पहेँलो रङका फूलहरू फुल्ने गर्छन्।

फल र दाना: फूल फुलेपछि मङ्सिरतिर यसमा साना कोसाहरू लाग्छन्। कोसाहरू पाकेपछि खैरो रङका हुन्छन् र भित्र साना गह्तका दाना जस्ता बीजहरू हुन्छन्।

स्वभाव: यो वनस्पति उष्ण र शक्तिवर्धक प्रकृतिको हुन्छ।

फाइदा

गहते लहरो औषधीय गुणको खानी नै हो। यसका प्रमुख फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

पत्थरीको उपचार: गहत जस्तै यसको बीजमा पनि मिर्गौलाको पत्थरी (Kidney Stone) पगाल्ने अद्भुत क्षमता हुन्छ। यसले मूत्रनलीमा रहेका अवरोधहरू हटाउन मद्दत गर्छ।

कफ र वातनाशक: यसले शरीरमा बढेको कफ र वात दोषलाई सन्तुलनमा राख्छ। रुघाखोकी र छातीको जमेको कफ निकाल्न यो उपयोगी छ।

पाचन प्रणालीमा सुधार: आउँ-पखाला र पेट दुख्ने समस्यामा यसको प्रयोगले निकै राहत दिन्छ। यसले पाचन शक्ति बलियो बनाउँछ।

पित्तरोगको निवारण: शरीरमा पित्तको असन्तुलनले हुने समस्याहरूमा यसको सेवन लाभदायक मानिन्छ।

सुन्निएको निको पार्ने: शरीरका अङ्गहरू सुन्निएको अवस्थामा (Edema) यसको लेदो वा काँढापानीले निकै राम्रो काम गर्छ।

विजातीय द्रव्य निष्कासन: शरीर भित्र जम्मा भएका हानिकारक तत्वहरू (Toxins) लाई बाहिर निकाल्न यसले क्लिनजिङ एजेन्टका रूपमा कार्य गर्छ।

प्रयोग विधि

गहते लहरोको प्रयोग रोगको प्रकृति हेरी विभिन्न तरिकाले गर्न सकिन्छ:

चूर्ण वा लेदो: यसको दाना वा सम्पूर्ण भागलाई सुकाएर बनाइएको ३ देखि ५ ग्राम धुलो (चूर्ण) वा ताजा लेदो सेवन गर्न सकिन्छ।

काँढापानी (Decoction): यसको सर्वाङ्ग (जरा, डाँठ, पात, फल) लाई पानीमा उमालेर १/१ मानाको मात्रामा दिनमा दुई पटक पिउन सकिन्छ।

अर्क: विशेष प्रविधिबाट निकालिएको ४० देखि ५० ग्राम अर्कलाई बिहान-बेलुका सेवन गर्दा पुरानो रुघाखोकी र पत्थरीमा फाइदा पुग्छ।

सेवनको समय: सामान्यतया यसलाई दिनको २ देखि ३ पटकसम्म सेवन गर्न सल्लाह दिइन्छ।

नोट: कुनै पनि जडीबुटीको प्रयोग गर्नुअघि सम्बन्धित आयुर्वेद चिकित्सक वा विज्ञको सल्लाह लिनु अनिवार्य हुन्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

गहते लहरो प्राकृतिक रूपमा आफैँ उम्रने भए तापनि यसको बढ्दो मागका कारण व्यावसायिक खेतीको सम्भावना पनि उच्च छ।

खेती: यसलाई बीउबाट सजिलै उमार्न सकिन्छ। जेठ-असारतिर बीउ छरेर यसको खेती सुरु गर्न सकिन्छ। यसलाई धेरै मलजलको आवश्यकता पर्दैन।

उत्पादन: मङ्सिर-पुस महिनामा कोसाहरू पाकेपछि यसको सङ्कलन गरिन्छ। बोटलाई नै उखेलेर वा काटेर छायामा सुकाएर राख्न सकिन्छ।

संरक्षण: पछिल्लो समय वनजङ्गलको विनाश र खेतीयोग्य जमिनको प्लटिङका कारण यस्ता उपयोगी लहरीहरू हराउँदै गएका छन्। यसको संरक्षणका लागि स्थानीय स्तरमा जनचेतना जगाउनु र सामुदायिक वनहरूमा यसको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ।

निष्कर्ष

गहते लहरो अर्थात् बनगहत हाम्रो प्रकृतिको एक अनुपम उपहार हो। सानो र सामान्य देखिने यो लहरोले मानव स्वास्थ्यका जटिल समस्याहरू, जस्तै पत्थरी र पेटका रोगहरूमा अचुक औषधिको काम गर्छ। हामीले हाम्रा वरपर रहेका यस्ता मूल्यवान् जडीबुटीहरूको पहिचान गरी तिनको सही प्रयोग र संरक्षण गर्न सकेमा सस्तो र सुलभ रूपमा स्वस्थ जीवनयापन गर्न सम्भव छ। स्वदेशी जडीबुटीको प्रवर्द्धन गर्नु नै आजको आवश्यकता हो।

Introduction

Gahate Laharo (गहतेलहरो), also called Ban Gahat, is known scientifically as Cajanus scarabaeoides. It is a wild relative of pigeon pea and belongs to the legume family (Fabaceae). This plant grows naturally in forests, open grasslands, and rural areas. In Nepal, it is valued in traditional medicine for its strong healing properties.

Gahate Laharo is a spreading plant that usually grows about 3 to 5 feet long. It produces white or yellow flowers in the month of Bhadau (August–September), and by Mangsir (November–December), it bears brown mature seeds. For generations, local communities have used its seeds and other parts as natural remedies for cough, kidney stones, digestive problems, and swelling in the body.

This herb is especially respected in traditional healing systems because it helps remove unwanted substances from the body and balances common health problems related to phlegm (kaf), wind (vata), and bile (pitta).

Availability in Nepal and Abroad

In Nepal, Gahate Laharo grows naturally in hilly and Terai regions. It is commonly found in forest edges, bushes, and uncultivated lands. Rural communities easily identify it because of its spreading nature and seasonal flowers. Some people also grow it near farms for medicinal use.

Outside Nepal, Cajanus scarabaeoides is found in South Asia, including India, Sri Lanka, and Bangladesh. It also grows in tropical and subtropical regions of Southeast Asia and parts of Africa. Since it is a wild legume, it grows well in warm climates and does not require heavy care.

Although it is not widely available in international herbal markets, researchers and herbal medicine practitioners recognize it for its medicinal importance.

Physical Properties

Gahate Laharo is a climbing or spreading shrub-like plant. It has the following physical characteristics:

Height: 3–5 feet long, spreading along the ground or over nearby plants

Stem: Thin, green, and slightly hairy

Leaves: Small, green, and divided into three leaflets

Flowers: White or pale yellow, blooming around August–September

Fruits: Small pods containing brown seeds, ripening around November–December

The seeds are small, round to oval in shape, and brown in color when mature. The plant survives well in dry conditions and poor soil, making it strong and adaptable.

Medicinal Properties

Gahate Laharo is mainly known for its seed, which has powerful medicinal qualities. Traditional knowledge and herbal studies suggest that the plant contains natural compounds such as flavonoids, proteins, and antioxidants that support healing.

Its key medicinal properties include:

Kapha reducing (anti-phlegm) – Helps reduce cough and mucus

Vata reducing – Supports relief from body pain and joint discomfort

Pitta balancing – Helps manage bile-related disorders

Diuretic action – Supports removal of kidney stones and improves urine flow

Anti-inflammatory – Reduces swelling in the body

Digestive support – Helps treat diarrhea and dysentery

Detoxifying effect – Helps remove harmful substances from the body

It is especially useful in cases of cold, cough, urinary stones (kidney stones), swelling, and digestive problems.

Advantages

Gahate Laharo offers many benefits when used correctly:

Natural remedy – It is plant-based and traditionally trusted.

Affordable and accessible – Easily available in rural Nepal.

Supports kidney health – Helps in breaking and removing stones.

Improves digestion – Useful in diarrhea and stomach disorders.

Reduces swelling – Helps when the body is inflamed or swollen.

Boosts immunity – Helps the body fight infections like cold and cough.

Detoxifies the body – Removes unwanted or toxic substances.

Because it works on multiple body systems, it is considered a multipurpose herb in traditional medicine.

Traditional Uses

In Nepalese traditional medicine, different parts of the plant are used, especially the seeds. Some common traditional uses include:

For cough and cold: Seed paste or powder is taken to reduce mucus.

For kidney stones: Seeds are used as a diuretic to help remove stones naturally.

For swelling: Decoction of the whole plant helps reduce body swelling.

For diarrhea (Aun-Pakhala): Powder is taken with warm water.

For bile disorders: Used to balance pitta-related conditions.

For detoxification: Helps in removing waste materials from the body.

Local healers prepare it in paste (ledo), powder (churna), decoction (kadha), or extract (ark) form depending on the illness.

Usage Methods & Dosage

It is important to use Gahate Laharo in the correct amount. Traditional dosage guidelines are as follows:

Seed paste or powder (Churna/Ledo): 3–5 grams per dose

Whole plant decoction (Kadha): About 1 mana (traditional measurement)

Extract (Ark): 40–50 grams per dose

Frequency: 2–3 times daily, depending on condition

The powder is usually taken with warm water. For kidney stones or swelling, decoction is preferred.

Important Advice:

Although it is a natural herb, it should be taken carefully. Pregnant women, children, and people with serious medical conditions should consult a qualified health professional before use. Overuse may cause digestive discomfort.

Harvesting & Preservation

The best time to harvest Gahate Laharo is when the seeds mature in Mangsir (November–December).

Harvesting steps:

Collect mature brown pods.

Dry them in sunlight for several days.

Remove the seeds and clean them properly.

Store in an airtight container in a cool, dry place.

For long-term storage, seeds must be fully dried to prevent moisture and fungal growth. Powder should be stored in a sealed glass jar away from direct sunlight.

Proper preservation ensures that the medicinal quality remains strong for many months.

Conclusion

Gahate Laharo (Ban Gahat), scientifically known as Cajanus scarabaeoides, is an important medicinal herb in Nepalese traditional healing. Growing naturally in forests and rural lands, this spreading plant produces white or yellow flowers and brown seeds rich in healing power.

Its seeds are known to reduce cough, remove kidney stones, treat digestive problems, reduce swelling, and help detoxify the body. It balances kapha, vata, and pitta, making it a valuable multipurpose herb.

However, like all medicinal plants, it should be used carefully and in proper dosage. When harvested and preserved correctly, it remains an effective natural remedy for many common health problems.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense