Khari, खरी, खरीबोट, Celtis australis

यो खरी समशीतोष्ण हावापानीका पहाडी भू-भागमा विशाल रूखहरू पाइन्छ । पशुहरूले घाँस राम्रोसँग खान्छन् भने मानिसले बोक्रालाई विभिन्न औषधिमा प्रयोग गर्छन् । अर्जुनसमान गर्मी गुण-धर्म-शक्तिहरू प्राप्त हुन्छ । मात्रा : आधा-एक चम्चा २-३ पटक दैनिक पानी वा दूधसँग खानुपर्छ । यसले पाचनप्रणाली मजबुत बनाउँछ, मुटुलाई तताउने शक्ति दिन्छ, दुखाइमा राम्रो गर्छ, रगत शुद्ध पार्छ, मधुमेहलाई लाभ पुऱ्याउँछ, स्त्रीरोगमा लाभ पुऱ्याउँछ । अर्श र समस्त वात-व्याधि रोगमा सन्चो गर्छ । मुटु ठन्डा रहने आदिमा खरीको बोक्राले लाभ पुऱ्याउँछ । यसको धूलोले दाँत माझ्दा दृढ पार्छ । यसको सबै भागको काँढापानी १/१ माना, अर्क २०-३० ग्राम, खोटो २-३ ग्राम, वटी २-३ वटा ३-५ पटक । यसको काँचो पात खाने र बोका चुस्दा मुटु खुशी हुन्छ ।

नेपालको पहाडी भेगमा पाइने रुखहरूमध्ये खरी एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण वनस्पति हो। परम्परागत रूपमा घाँसको रूपमा मात्र चिनिए पनि, आयुर्वेद र प्राकृतिक चिकित्सामा यसको स्थान विशिष्ट छ। वैज्ञानिक रूपमा Celtis australis भनिने यो रुखले हाम्रो स्वास्थ्य र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्‍याउँछ।

परिचय

खरी एक पतझड (deciduous) वर्गको विशाल रुख हो। यो "Ulmaceae" परिवार अन्तर्गत पर्दछ। यो रुख निकै लामो समयसम्म बाँच्ने र ठूलो आकार लिने प्रकृतिको हुन्छ। विशेषगरी यसको काठ बलियो हुने र पातहरू पोषिलो हुने भएकाले पहाडी जनजीवनमा यो निकै लोकप्रिय छ। यसलाई संस्कृतमा 'लूतपत्र' वा स्थानीय भाषामा खरी/खरीबोट भनेर चिनिन्छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

खरी मुख्यतया समशीतोष्ण (Temperate) हावापानीमा सप्रिन्छ।

नेपालमा: यो समुद्र सतहबाट ५०० मिटरदेखि २४०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ। नेपालको मध्य पहाडी भेगका भिरपाखा, खेतका कान्ला र वनजङ्गलमा यो प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ।

विश्वमा: यो दक्षिण युरोप, उत्तर अफ्रिका र दक्षिण एसियाका पहाडी भू-भागहरू (जस्तै भारतको हिमाचल र उत्तराखण्ड) मा पनि पाइन्छ।

भौतिक गुणहरू

खरीको रुख ३० मिटरसम्म अग्लो हुन सक्छ। यसका केही मुख्य भौतिक विशेषताहरू यस प्रकार छन्:

काण्ड: यसको बोक्रा चिल्लो र खरानी रङ्गको हुन्छ, जुन उमेर बढ्दै जाँदा केही खस्रो हुन सक्छ।

पात: पातहरू अण्डाकार, खस्रा र छेउमा दाँती परेका हुन्छन्।

फल: यसको फल सानो, गोलो र पाकेपछि कालो वा गाढा रङ्गको हुन्छ, जुन खान योग्य र मिठो हुन्छ।

जरा: यसको जरा जमिनमा धेरै गहिरो र बलियोसँग फैलिएको हुन्छ, जसले भू-क्षय रोक्न मद्दत गर्छ।

फाइदा

खरीमा अर्जुनको बोक्रामा जस्तै 'उष्ण' (गर्मी) गुण र शक्ति पाइन्छ। यसका मुख्य फाइदाहरू निम्न छन्:

पाचन प्रणालीमा सुधार: यसले पेटको पाचन प्रक्रियालाई मजबुत बनाउँछ र कब्जियत जस्ता समस्या हटाउन मद्दत गर्छ।

मुटुको स्वास्थ्य: खरीको सेवनले मुटुलाई शक्ति प्रदान गर्छ। मुटु चिसो हुने वा कमजोर महसुस हुने अवस्थामा यसको बोक्राले निकै लाभ पुर्‍याउँछ।

रगत शुद्धीकरण: यसले रगतमा रहेका विषाक्त पदार्थहरू हटाउन र रगत सफा राख्न मद्दत गर्छ।

मधुमेह र स्त्रीरोग: रगतमा चिनीको मात्रा सन्तुलनमा राख्न र महिलाहरूमा हुने विभिन्न प्रजनन स्वास्थ्य समस्याहरूमा यो उपयोगी मानिन्छ।

दाँत र गिजा: यसको बोक्राको धूलोले दाँत माझ्दा दाँत बलियो हुने र चम्किलो हुने गर्दछ।

पशु आहार: यसको पात अत्यन्तै पोषिलो हुन्छ, जसले गाईभैंसीको दुध उत्पादन बढाउन मद्दत गर्छ।

प्रयोग विधि

खरीलाई विभिन्न तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ:

धूलो प्रयोग: खरीको बोक्राको धूलो आधादेखि एक चम्चा दिनको २-३ पटक पानी वा दूधसँग खान सकिन्छ।

काँढापानी (Decoction): यसको सम्पूर्ण भागलाई उमालेर बनाएको काँढापानी १/१ मानाको दरले सेवन गर्न सकिन्छ।

अर्क र खोटो: यसको अर्क २०-३० ग्राम र खोटो २-३ ग्राम औषधिको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

प्रत्यक्ष सेवन: यसको काँचो पात चपाउँदा वा बोक्रा चुस्दा मुटुमा स्फूर्ति महसुस हुन्छ र मन प्रसन्न हुन्छ।

वटी (Tablets): आयुर्वेदिक चिकित्सकको सल्लाह अनुसार यसको २-३ वटा वटी दिनमा ३-५ पटकसम्म लिन सकिन्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

खरीको खेती र संरक्षण गर्नु वातावरणीय र आर्थिक दुवै हिसाबले फाइदाजनक छ:

प्रसारण: यो बीउबाट सजिलै उमार्न सकिन्छ। वर्षायामको सुरुमा नर्सरीमा बिरुवा तयार गरी खाली जमिन वा खेतको कान्लामा रोप्न सकिन्छ।

उत्पादन: रोपेको केही वर्षपछि नै यसले घाँस दिन सुरु गर्छ भने १५-२० वर्षपछि यसको काठ र बोक्रा व्यावसायिक रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

संरक्षण: पछिल्लो समयमा वन विनाशका कारण यस्ता महत्वपूर्ण रुखहरू घट्दै गएका छन्। यसको औषधीय महत्व बुझाएर सामुदायिक वन र निजी जग्गामा यसको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ।

निष्कर्ष

खरी केवल एउटा रुख मात्र नभएर पहाडी भेगको एक भरपर्दो औषधि र पशु आहारको स्रोत हो। मुटुको रोग, मधुमेह, र पाचन समस्याका लागि यो प्रकृतिले दिएको वरदान हो। यदि हामीले यसको सही पहिचान र प्रयोग गर्न सक्यौँ भने सामान्य स्वास्थ्य समस्याका लागि महँगो औषधिमा निर्भर हुनुपर्ने छैन। स्थानीय स्रोत र साधनको संरक्षण गर्दै खरी जस्ता बहुउपयोगी रुखहरूको व्यावसायिक खेती तर्फ लाग्नु आजको आवश्यकता हो।

Introduction

Khari, known scientifically as Celtis australis, is a large and useful medicinal tree. It is also called Khari Bot in Nepal. This tree is valued in traditional medicine because of its healing bark, leaves, and other parts. It belongs to the nettle tree family and has been used for many years in Ayurveda and local healing systems.

Khari is known for its warming energy and health-supporting properties, similar to the famous Arjuna tree. People use it to improve digestion, strengthen the heart, purify blood, and help with many diseases. Animals also eat its leaves and benefit from its nutrition.

Because of its wide medicinal uses and availability, Khari is an important herb in traditional healthcare.

Availability in Nepal and Abroad

Khari grows naturally in hilly and temperate regions. In Nepal, it is commonly found in mid-hill regions and forest areas. It grows well in cool to moderate climates and is often seen on slopes and open forests.

It is also found in the Himalayas and other parts of Asia, Europe, and the Mediterranean region. Countries like India, Pakistan, Italy, Spain, and France also have this tree.

Due to its usefulness, some people grow it near villages, farms, and forests. However, it is mostly found growing naturally rather than cultivated commercially.

Physical Properties

Khari is a tall and strong tree. It can grow up to 20–25 meters in height. The main physical features are:

Bark: Grey or dark brown in color, rough texture, and used for medicine

Leaves: Green, simple, and oval shaped, slightly rough

Fruits: Small, round, and dark when ripe

Branches: Strong and spreading

Roots: Deep and strong

The tree provides good shade and lives for many years.

Its bark is the most commonly used medicinal part, but leaves, fruits, and roots are also useful.

Medicinal Properties

Khari has many powerful medicinal properties. It contains natural compounds that help the body heal and stay strong.

Main medicinal properties include:

Improves digestion

Strengthens the heart

Purifies blood

Helps control diabetes

Reduces pain

Helps in piles (hemorrhoids)

Helps women's health problems

Balances Vata disorders (joint and nerve problems)

Warms the body

Strengthens teeth

It also has anti-inflammatory and antioxidant properties.

Because of these benefits, it is used in many traditional medicines.

Advantages

Khari provides many health advantages. Some major benefits are:

1. Good for Heart Health

Khari bark strengthens the heart and improves blood circulation. It is especially useful for people with weak or cold heart conditions.

2. Improves Digestion

It helps improve appetite and digestion. It makes the digestive system strong.

3. Blood Purification

It cleans the blood and removes toxins from the body.

4. Helps in Diabetes

It supports blood sugar control and benefits diabetic patients.

5. Reduces Pain

It helps reduce joint pain, muscle pain, and body aches.

6. Helps Women's Health

It is useful in some female reproductive problems.

7. Helps in Piles

It is beneficial for hemorrhoids and related discomfort.

8. Strengthens Teeth

Powder of Khari bark can be used to brush teeth and make them strong.

9. Improves Mental Happiness

Chewing bark or eating leaves gives a feeling of freshness and happiness.

Traditional Uses

Khari has been used in traditional medicine for many generations.

Some traditional uses include:

Bark powder taken with milk for heart strength

Bark decoction used for digestion problems

Bark used for diabetes treatment

Bark used in piles treatment

Powder used to brush teeth

Leaves eaten fresh for health benefits

Bark chewed to refresh the body

Decoction used in joint pain and Vata diseases

Traditional healers also use Khari as a heart tonic, similar to Arjuna.

Animals also eat Khari leaves, which improves their health.

Usage Methods & Dosage

Khari can be used in different forms. Proper dosage is important.

1. Bark Powder

Dose: Half to one teaspoon

Frequency: 2–3 times daily

Method: Take with water or milk

2. Decoction (Kadha)

Made by boiling bark in water

Dose: About 1 cup daily

3. Extract

Dose: 20–30 grams

4. Resin

Dose: 2–3 grams

5. Tablets

2–3 tablets

3–5 times daily

6. Tooth Powder

Use bark powder to brush teeth once daily

7. Fresh Leaves

Can be eaten in small amounts

Always take under guidance of an expert or health professional.

Harvesting & Preservation

Proper harvesting and storage are important to maintain quality.

Harvesting

Bark is collected from mature trees

Leaves are collected when fresh

Best time is spring and autumn

Drying

Dry in shade

Avoid direct sunlight

Dry completely to prevent fungus

Storage

Store in dry and cool place

Keep in airtight container

Protect from moisture

Proper storage keeps it effective for long time.

Conclusion

Khari (Celtis australis) is a powerful and valuable medicinal tree. It grows naturally in Nepal and other countries and has been used in traditional medicine for many years.

Its bark, leaves, and other parts help improve heart health, digestion, blood purification, diabetes, and pain. It is also useful for piles, women's health, and strengthening teeth.

Khari is safe when used in correct dosage and proper method. It is a natural and effective herb that supports overall health.Because of its many benefits, Khari remains an important herb in traditional healing and natural medicine.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense