Galphule Dhawalaroma, गलफुले-धवलरोमा, बनधनिया , गंगोत्रा , Cyathocline purpurea,

यो झार समशीतोष्ण जलवायुमा पाइन्छ । यो १-२ फिट अग्लो विषालु झार हो । यो चाख्नासाथ गला फुल्छ । यसको सर्वाङ्ग घ्यू / तेलमा डढाएर मालिस तेल बनाई लगाउँदा वातव्याधि, जोर्नीवाथ, आमवात, दुख्ने, सुन्निने, छालाका रोग इत्यादि सन्चो गराउँछ । यसलाई डढाएर सेतो भस्म पारी १ - २ ग्राम महसँग खाँदा कफग्रस्त दम-खोकी ठीक पार्छ । नेपालको प्राकृतिक सम्पदामा पाइने अनगिन्ती जडीबुटीहरूमध्ये गलफुले (वैज्ञानिक नाम: Cyathocline purpurea) एक विशिष्ट र प्रभावकारी झार हो। यसलाई स्थानीय भाषामा बनधनिया वा गंगोत्रा पनि भनिन्छ। यसको औषधीय गुणहरू विशेषगरी हड्डी र नसाका समस्याहरूमा अत्यन्तै उपयोगी मानिन्छन्।

परिचय

गलफुले एउटा यस्तो झार हो जुन विशेषगरी ओसिलो ठाउँहरूमा उम्रन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम सायाथोक्लाइन पर्पुरिया (Cyathocline purpurea) हो। नेपाली समाजमा यसलाई "गलफुले" भनिनुको मुख्य कारण यो हो कि यदि यसलाई काँचै चाखियो भने घाँटी वा गला सुन्निने गर्छ। यो झार थोरै विषालु प्रकृतिको भए तापनि आयुर्वेदिक पद्धतिअनुसार सही तरिकाले प्रयोग गर्दा यो अमृत समान मानिन्छ। यसको बोट १ देखि २ फिटसम्म अग्लो हुन्छ र यसमा बैजनी रंगका साना फूलहरू फुल्ने गर्छन्।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

यो वनस्पति विशेषगरी समशीतोष्ण जलवायु भएको क्षेत्रमा पाइन्छ। नेपालको पहाडी र भित्री मधेशका ओसिला नदी किनार, धानबारीका कान्लाहरू र पानीका स्रोतहरू नजिक यो प्रशस्त मात्रामा देख्न सकिन्छ। नेपालबाहेक यो भारत, चीन, भुटान र दक्षिण-पूर्वी एसियाका धेरै देशहरूमा पाइन्छ। नेपालमा यसलाई स्थानीय बासिन्दाहरूले परापूर्वकालदेखि नै दुखाइ कम गर्ने जडीबुटीको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।

भौतिक गुणहरू

उचाइ: यो १ देखि २ फिटसम्म अग्लो हुन्छ।

पात: यसका पातहरू गाढा हरिया र केही हदसम्म धनियाँका पातसँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्, त्यसैले यसलाई 'बनधनिया' पनि भनिन्छ।

फूल: यसको टुप्पोमा बैजनी (Purple) रंगका साना र झुप्पा परेका फूलहरू फुल्छन्।

गन्ध: यसलाई माड्दा एक प्रकारको कडा सुगन्ध आउँछ।

प्रकृति: यो स्वभावले अलि उग्र र विषालु हुन्छ, त्यसैले यसको प्रत्यक्ष सेवन गर्दा सावधानी अपनाउनु पर्छ।

फाइदा

गलफुलेका मुख्य फाइदाहरू निम्न अनुसार छन्:

वातव्याधि र जोर्नीको दुखाइ: यो जोर्नी दुख्ने, गानो जाने, र नसा सुन्निएको निको पार्न अत्यन्तै लाभदायक छ।

दम र खोकी: यसको भष्मले पुरानो दम र कफका कारण हुने खोकीलाई सन्चो गराउँछ।

छालाका रोग: चिलाउने, दाद, वा घाउ खटिरामा यसको तेल प्रयोग गर्दा छिटो राहत मिल्छ।

आमवात (Rheumatism): शरीरका विभिन्न भाग सुन्निने र दुख्ने समस्यामा यसले औषधीको काम गर्छ।

प्रयोग विधि

यसको प्रयोग गर्दा निम्न विधिहरू अपनाउन सकिन्छ:

मालिस तेल बनाउने विधि: गलफुलेको सर्वाङ्ग (जरा, डाँठ, पात र फूल) लाई शुद्ध घ्यू वा तोरीको तेलमा कालो हुने गरी डढाउने। यसरी बनेको तेललाई छानेर दुखेको जोर्नी, सुन्निएको ठाउँ वा वात भएको भागमा दैनिक मालिस गर्दा निकै राहत मिल्छ।

दम र खोकीको लागि: यस वनस्पतिको पूरै भागलाई डढाएर सेतो खरानी (भष्म) बनाउने। उक्त भष्मलाई १ देखि २ ग्राम मात्रामा महसँग मिसाएर दिनको दुई पटक सेवन गर्दा कफग्रस्त दम र खोकी ठिक हुन्छ।

सावधानी: यो झारलाई प्रत्यक्ष काँचो रूपमा खानु हुँदैन। यसले गला फुलाउने हुनाले सधैं उचित प्रशोधन (तेल वा भष्म) पछि मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

यो झार प्राकृतिक रूपमा आफैं उम्रने भए तापनि यसको बढ्दो मागका कारण व्यावसायिक खेतीको सम्भावना पनि छ।

खेती: यसलाई ओसिलो र पानी नजम्ने तर ओस भएको जमिनमा लगाउन सकिन्छ। यसको बीउ वा जराबाट बिरुवा उमार्न सकिन्छ।

उत्पादन: वर्षायामको अन्त्यतिर यसको फूल फुल्ने र बीउ पाक्ने समय हुन्छ। औषधी बनाउनका लागि यसलाई फूल फुलेको समयमा संकलन गर्नु उत्तम मानिन्छ।

संरक्षण: आधुनिक खेती र विषादीको प्रयोगले गर्दा यस्ता रैथाने जडीबुटीहरू लोप हुने अवस्थामा छन्। यसको संरक्षणका लागि प्राकृतिक वासस्थानको जगेर्ना गर्नु र जथाभावी उखेल्नुको सट्टा यसको उपयोगिता बुझाउनु आवश्यक छ।

निष्कर्ष

गलफुले वा धवलरोमा प्रकृतिको एउटा अनुपम वरदान हो। यसको उचित पहिचान र प्रयोग विधि थाहा पाउने हो भने महँगा पेनकिलर औषधीहरूको विकल्पको रूपमा यसलाई प्रयोग गर्न सकिन्छ। विशेषगरी ग्रामीण भेगमा जहाँ स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कम छ, त्यहाँ गलफुले जस्ता जडीबुटीले प्राथमिक उपचारमा ठूलो सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। यस्ता बहुमूल्य औषधीय झारहरूको संरक्षण र सदुपयोग गर्नु हामी सबैको दायित्व हो।

Introduction

Galphule Dhawalaroma (scientific name: Cyathocline purpurea) is a wild medicinal herb found in Nepal and many other Asian countries. It is known locally by different names such as Galphule, Ban Dhania, and Gangotra. This plant has been used in traditional herbal medicine for many years, especially in rural communities. Although it is considered a poisonous herb when eaten raw, it becomes very useful after proper processing.

This herb is mainly valued for treating joint pain, skin diseases, cough, and respiratory problems. Traditional healers use it to prepare massage oils and herbal ash medicines. Its strong medicinal properties make it an important plant in Ayurvedic and folk medicine systems.

Availability in Nepal and Abroad

Galphule Dhawalaroma grows naturally in temperate climate regions. In Nepal, it is commonly found in hilly and mid-mountain regions. It grows in open grasslands, forest edges, and uncultivated lands. It usually appears during the rainy season and continues growing until early winter.

Outside Nepal, this herb is found in countries such as:

India

China

Bangladesh

Thailand

Other South Asian countries

It grows easily in wild conditions and does not require special care. However, it is not commonly cultivated commercially and is mainly collected from natural habitats.

Physical Properties

Cyathocline purpurea is a small herb with the following physical characteristics:

Height: About 1 to 2 feet tall

Stem: Thin, straight, and slightly hairy

Leaves: Small, narrow, and green in color

Flowers: Purple or light violet in color, soft and attractive

Root: Small and fibrous

Smell: Mild herbal smell

Taste: Poisonous and causes throat swelling if eaten raw

The whole plant contains medicinal properties, including the leaves, stem, and flowers.

Medicinal Properties

Galphule Dhawalaroma has many powerful medicinal properties. Some of the main properties include:

1. Anti-inflammatory Property

It helps reduce swelling and inflammation in joints and muscles.

2. Pain-relieving Property

It is very effective in reducing joint pain, arthritis, and muscle pain.

3. Anti-asthmatic Property

The ash prepared from the plant helps treat asthma and cough.

4. Skin Healing Property

It is useful in treating skin diseases, infections, and irritation.

5. Anti-rheumatic Property

It is especially helpful in treating rheumatism and gout.

6. Respiratory Support

It helps clear mucus and improves breathing.

Advantages

Galphule Dhawalaroma offers many health advantages when used properly:

1. Treats Joint Pain

Massage oil made from this plant helps relieve joint pain and stiffness.

2. Reduces Swelling

It helps reduce swelling in different parts of the body.

3. Improves Skin Health

It is useful for treating skin infections and itching.

4. Helps in Asthma and Cough

The ash of the plant mixed with honey helps treat cough and asthma.

5. Natural Medicine

It is a natural and herbal remedy without harmful chemicals.

6. Improves Blood Circulation

Massage with herbal oil improves blood flow and reduces pain.

Traditional Uses

In traditional Nepali and Ayurvedic medicine, this herb has been used for many purposes.

Massage Oil Preparation

The whole plant is burned in ghee or oil to prepare herbal massage oil. This oil is applied to treat:

Joint pain

Arthritis

Body pain

Swelling

Muscle stiffness

Ash Medicine

The plant is burned completely to prepare white ash. This ash is used to treat:

Asthma

Chronic cough

Respiratory problems

Skin Treatment

The oil is applied externally to treat:

Skin infections

Itching

Skin diseases

Usage Methods & Dosage

⚠️ Important Note: This plant is poisonous when used incorrectly. Always use it under expert guidance.

1. Massage Oil Use

Preparation method:

Take the whole plant

Burn it in ghee or mustard oil

Filter the oil

Usage:

Apply on painful areas

Massage gently

Dosage:

Use 1–2 times daily

2. Ash with Honey

Preparation:

Burn the plant completely

Collect white ash

Dosage:

Take 1 to 2 grams of ash

Mix with honey

Take once daily

Benefits:

Treats asthma

Treats cough

Clears mucus

3. External Use Only

Direct eating of raw plant is not safe.

Harvesting & Preservation

Harvesting

Best harvesting time: Rainy season and early winter

Collect healthy plants

Avoid damaged plants

Drying

Dry in shade

Do not dry in direct sunlight

Keep in clean place

Storage

Store in airtight container

Keep away from moisture

Store in cool and dry place

Preservation Period

Can be stored up to 1 year

Conclusion

Galphule Dhawalaroma (Cyathocline purpurea) is a valuable traditional medicinal herb found in Nepal and other Asian countries. It is especially useful in treating joint pain, arthritis, cough, asthma, and skin diseases. The herbal oil and ash made from this plant provide effective relief from many health problems.

However, it is a poisonous herb if used improperly, so it must be used carefully and preferably under the guidance of an experienced herbal practitioner.

This plant shows the importance of traditional herbal medicine and natural healing. With proper use and preservation, it can provide many health benefits and continue to serve as an important medicinal herb for future generations.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense