Khirani, खिरनी, दुधेरूख, Milk Tree, Manilkara hexandra

यो सदा हराभरा रहने विशाल वृक्ष, सेतो फुल्ने, फल रातो पहेँलो, पात झुप्पामा चेप्टो हुन्छ। यो वृक्ष गर्मी हावापानीमा पाइन्छ । यसको सबैभाग औषधिमा प्रयोग गरिन्छ । यसको फल मिठो - अमिलो र बोका परपराउने टर्रो हुन्छ । औषधीय उपयोग : यसको बोक्राले गानोगोला, पेटका कृमि, ज्वर, खोकी, सुन्निएको, हैजा, कुष्ठ, दुबी, दाद, भिरिङ्गी - फिरिङ्गी इत्यादिमा लाभ पुर्याई सन्चो बनाउँछ । यसको फलले पेटका घाउ- अल्सरमा उपयोगी हृदयरोगमा हितकारी, कमलपित्त र मानसिक रोगमा लाभदायक, प्रमेह-प्रदर र मासिक अधर्ममा उपकारी र मूत्रविकार र पत्थरीमा कल्याणकारी मानिन्छ । यसको पातले यौनरोगमा अत्यन्त लाभ पुऱ्याउँछ । यसको बीज पिसेर लगाउँदा फुलो, बादल, रतन्धो, मासु पलाउने, पाक्ने, सुन्निने इत्यादि आँखाको समस्त रोगमा अचुक औषधि भई सन्चो बनाउँछ । मात्रा : बोक्रा ३-५ ग्राम, फल : १०-१५ ग्राम, सर्वाङ्ग अर्क : १०-२० ग्राम, भस्म : १-२ ग्राम, काँढापानी : आधा - एक माना, बीज लेपन २-३ पटक । यसको फूल चुस्ने कि ? फल नै खाने ? प्रकृतिको वरदान स्वरूप नेपालका विभिन्न भूभागमा अनेकौं औषधीय गुण भएका वनस्पतिहरू पाइन्छन्। तीमध्ये खिरनी एक यस्तो सदाबहार वृक्ष हो, जसलाई आयुर्वेदमा अमृत समान मानिन्छ। यसलाई 'दुधेरूख' वा अङ्ग्रेजीमा 'Milk Tree' पनि भनिन्छ।

परिचय

खिरनी (वैज्ञानिक नाम: Manilkara hexandra) 'सापोटेसी' (Sapotaceae) परिवार अन्तर्गत पर्ने एक विशाल र सदाबहार वृक्ष हो। यो रुख निकै ढिलो बढ्ने भए पनि यसको आयू भने लामो हुन्छ। यसको काण्डबाट सेतो दूधजस्तो चोप निस्कने भएकाले यसलाई गाउँघरमा 'दुधेरूख' पनि भन्ने गरिन्छ। यसको फल साना र अण्डाकार हुन्छन्, जुन पाकेपछि पहेँलो वा रातो रङ्गको देखिन्छ। यसको काठ निकै बलियो र टिकाउ हुने भएकाले फर्निचरका लागि पनि यो लोकप्रिय छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

खिरनी मुख्यतया उष्ण र उपोष्ण (Tropical and Subtropical) हावापानीमा सप्रिन्छ।

नेपालमा: नेपालको तराई र भित्री मधेशका न्यानो क्षेत्रहरूमा यो रुख प्राकृतिक रूपमा पाइन्छ। विशेषगरी लुम्बिनी, मधेश प्रदेश र कोशी प्रदेशका जङ्गलहरूमा यसको उपस्थिति देखिन्छ।

अन्य देशहरूमा: यो वनस्पति दक्षिण एसियाका देशहरू जस्तै भारत, श्रीलंका, बंगलादेश, थाइल्याण्ड र भियतनाममा प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। भारतमा यसलाई 'रायन' वा 'खिरनी' भनिन्छ र त्यहाँ यसको व्यापारिक खेती समेत गरिन्छ।

भौतिक गुणहरू

खिरनीलाई चिन्नका लागि यसका निम्न भौतिक विशेषताहरू ध्यान दिनुपर्छ:

आकार: यो १२ देखि २५ मिटरसम्म अग्लो हुने ठूलो वृक्ष हो।

पात: यसका पातहरू गाढा हरिया, बाक्ला, चेप्टा र चिल्ला हुन्छन् जुन हाँगाको टुप्पोमा झुप्पा परेर बसेका हुन्छन्।

फूल: यसमा साना, हल्का पहेंलो वा सेतो रङ्गका फूलहरू फुल्दछन् जसमा मिठो सुगन्ध हुन्छ।

फल: यसको फल काँचोमा हरियो र टर्रो हुन्छ भने पाकेपछि रातो-पहेंलो र निकै गुलियो हुन्छ। फलभित्र एक वा दुईवटा चम्किला दाना (बीउ) हुन्छन्।

चोप: यसको बोक्रा वा पात काट्दा सेतो र बाक्लो चोप निस्कन्छ।

फाइदा

खिरनीको जरादेखि फलसम्मका सबै भाग औषधीय गुणले भरिपूर्ण छन्:

बोक्राको प्रयोग: यसको बोक्राको काँढाले पेटको गानोगोला, जुका (कृमि), ज्वरो र खोकीमा राहत दिन्छ। छालासम्बन्धी रोगहरू जस्तै दुबी, दाद र कुष्ठरोगमा यसको लेप प्रभावकारी मानिन्छ।

फलका लाभहरू: खिरनीको फल पौष्टिक हुनुका साथै पेटको अल्सर, मुटुको रोग र कमलपित्त (Jaundice) निको पार्न मद्दत गर्दछ। यसले मानसिक तनाव कम गर्न र शरीरलाई ऊर्जा दिन सहयोग गर्छ।

प्रजनन स्वास्थ्य: महिलाहरूमा हुने प्रमेह-प्रदर (सेतो पानी बग्ने समस्या) र मासिक धर्मका गडबडीहरूमा यो निकै उपकारी छ। पातको रसले यौनरोगहरूमा लाभ पुऱ्याउँछ।

मृगौला र पत्थरी: मूत्रविकार र पत्थरीको समस्या भएका बिरामीहरूका लागि यो कल्याणकारी मानिन्छ।

आँखाको उपचार: यसको बीउलाई ढुङ्गामा घोटेर लगाउँदा आँखाको फुलो, बादल, रतन्धो र आँखा पाक्ने समस्यामा अचुक औषधिको काम गर्छ।

प्रयोग विधि

खिरनीको प्रयोग गर्दा मात्रामा ध्यान दिनु अति आवश्यक छ। आयुर्वेद अनुसार यसको साधारण प्रयोग विधि निम्न बमोजिम छ:

बोक्रा: ३ देखि ५ ग्राम बोक्रालाई धुलो बनाएर वा काँढा बनाएर खान सकिन्छ।

फल: दिनमा १० देखि १५ ग्राम पाकेको फल प्रत्यक्ष खान सकिन्छ।

सर्वाङ्ग अर्क (पूर्ण बोटको रस): १० देखि २० ग्राम।

भस्म (खरानी): १ देखि २ ग्राम सम्म।

काँढापानी: आधा देखि एक माना (लगभग २५०-५०० मि.लि.)।

बीज लेपन: बीउलाई पानीमा घोटेर आँखाको बाहिरी भागमा वा प्रभावित ठाउँमा दिनको २-३ पटक लगाउन सकिन्छ।

विशेष प्रश्न: फूल चुस्ने कि फल खाने?

खिरनीको फूल र फल दुवै खान योग्य छन्। फूलमा हल्का मह जस्तो स्वाद हुने भएकाले यसलाई चुस्न सकिन्छ, तर मुख्य औषधीय र पौष्टिक लाभ लिनका लागि भने पाकेको फल नै खानु उत्तम हुन्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

खिरनी एक बहुमूल्य वृक्ष भए पनि यसको व्यावसायिक खेती नेपालमा अझै व्यापक हुन सकेको छैन।

खेती: यसलाई बीउबाट सजिलै उमार्न सकिन्छ। यसका लागि दोमट माटो र प्रशस्त घाम लाग्ने ठाउँ उपयुक्त हुन्छ। बिरुवा रोपेको १०-१५ वर्षपछि मात्र यसले फल दिन थाल्छ।

संरक्षण: जथाभाबी वन फँडानी र काठको चोरी निकासीका कारण यो वृक्ष संकटमा पर्दै गएको छ। यसको संरक्षणका लागि सामुदायिक वन र निजी स्तरमा वृक्षारोपण गर्न जरुरी छ।

उत्पादन: यसको फल वैशाखदेखि असार महिनासम्म पाक्ने गर्दछ। फल सङ्कलन गरी बजारमा बिक्री गर्न सकिन्छ भने बोक्रा र बीउलाई सुकाएर आयुर्वेदिक औषधि बनाउन प्रयोग गरिन्छ

निष्कर्ष

खिरनी केवल एउटा रुख मात्र नभएर प्राकृतिक औषधालय नै हो। यसले हाम्रो शरीरका विभिन्न रोगहरू निको पार्न मद्दत त गर्छ नै, साथै वातावरणलाई पनि स्वच्छ राख्छ। यसको धार्मिक र आर्थिक महत्त्व समेत रहेकाले हामीले यसको संरक्षण र संवर्द्धनमा जोड दिनुपर्छ। यदि तपाईंको वरिपरि यो रुख छ भने यसको महत्त्व बुझौं र नयाँ बिरुवा रोपेर प्रकृतिलाई जोगाऔं।

Introduction

Khirani, also known as Milk Tree, and scientifically called Manilkara hexandra, is a large evergreen tree with many health benefits. In Nepal, it is called खिरनी, दुधेरूख, or खिरानी. The name Milk Tree comes from its milky latex that comes out when the bark or leaves are cut. This tree remains green throughout the year and grows well in warm climates.

Khirani tree produces small white flowers and attractive fruits that turn yellow to red when ripe. The fruit tastes sweet and slightly sour. Almost every part of this tree, including bark, leaves, fruit, seed, and latex, is used in traditional medicine. For many years, people have used this plant to treat stomach problems, skin diseases, eye problems, and other health conditions.

Because of its powerful healing properties, Khirani is considered an important medicinal herb in traditional healing systems.

Availability in Nepal and Abroad

Khirani grows naturally in warm and tropical regions. In Nepal, it is mostly found in the Terai region and other hot areas. It prefers dry and warm climates and grows well in forests and open lands.

Outside Nepal, this tree is commonly found in India, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, and other South Asian countries. It is also grown in some tropical parts of Southeast Asia.

This tree is not very common in cold regions because it cannot tolerate frost. However, in warm countries, it grows easily without much care.

People also plant Khirani near homes, gardens, and roadsides because it provides shade and medicinal value.

Physical Properties

Khirani is a medium to large evergreen tree that can grow up to 15–25 meters tall. It has a strong trunk and dense branches.

Main physical features include:

Leaves: Thick, smooth, dark green, and clustered at the ends of branches

Flowers: Small, white, and beautiful

Fruit: Round, yellow to red when ripe, sweet and sour in taste

Bark: Rough, brownish, and contains milky latex

Seeds: Hard and used in medicine

Latex: White and sticky like milk

The tree looks attractive and provides good shade. Its fruit is also eaten by people and animals.

Medicinal Properties

Khirani is rich in medicinal compounds that help treat many diseases. Different parts of the tree have different healing properties.

Major medicinal properties include:

1. Anti-parasitic property

The bark helps kill stomach worms and parasites.

2. Anti-inflammatory property

It reduces swelling, pain, and inflammation.

3. Anti-ulcer property

The fruit helps heal stomach ulcers and protects the digestive system.

4. Antimicrobial property

It helps fight bacteria and infections.

5. Eye healing property

Seeds are very useful in treating eye diseases.

6. Heart protective property

Fruit supports heart health and improves circulation.

7. Urinary support property

It helps in urinary disorders and kidney stones.

8. Skin healing property

It helps treat skin diseases like leprosy, itching, and fungal infections.

Advantages

Khirani provides many health benefits. Some of the important advantages are:

1. Improves digestion

It helps treat stomach ulcers, worms, and digestive problems.

2. Supports heart health

It strengthens the heart and improves blood flow.

3. Helps in mental health

It is useful in mental weakness and nervous disorders.

4. Treats skin diseases

It helps in itching, leprosy, and fungal infections.

5. Useful in urinary problems

It helps in urinary infection and kidney stones.

6. Beneficial for eye health

Seed paste helps treat swelling, redness, and other eye problems.

7. Helps in reproductive health

Leaves and fruit help in reproductive disorders.

8. Boosts immunity

It makes the body stronger and resistant to diseases.

Traditional Uses

In traditional medicine, Khirani has been used for many years. Local healers use different parts of the plant

Common traditional uses include:

Bark is used for fever, cough, worms, and swelling

Fruit is eaten to heal stomach ulcers and improve heart health

Leaves are used for reproductive health problems

Seed paste is applied to treat eye diseases

Bark paste is used for skin diseases

Decoction is used in urinary problems

Latex is sometimes used for wound healing

In villages, people also eat ripe fruits as a health tonic.

Usage Methods & Dosage

Different parts of Khirani are used in different ways. Proper dosage is important.

1. Bark powder

Dose: 3–5 grams

Used for worms, fever, and infections

2. Fruit

Dose: 10–15 grams

Used for heart health and stomach ulcers

3. Whole plant extract

Dose: 10–20 grams

Used as general medicine

4. Ash (Bhasma)

Dose: 1–2 grams

Used in special treatments

5. Decoction (boiled water extract)

Dose: Half to one cup

Used for urinary problems

6. Seed paste

Applied 2–3 times daily

Used for eye diseases

7. Fruit consumption

Ripe fruit can be eaten directly

Always use under the guidance of a health expert.

Harvesting & Preservation

Proper harvesting and storage are important to maintain its quality.

Harvesting methods:

Bark is collected from mature trees

Fruits are picked when fully ripe

Leaves can be collected anytime

Seeds are taken from ripe fruits

Preservation methods:

Dry bark and leaves in shade

Store in dry, cool place

Keep away from moisture

Store in airtight containers

Proper storage keeps medicine effective for longer time.

Conclusion

Khirani (Manilkara hexandra) is a powerful medicinal tree with many health benefits. It is an evergreen tree found in warm regions and widely used in traditional medicine.

Its bark, fruit, leaves, and seeds all have important healing properties. It helps treat stomach problems, skin diseases, heart problems, eye diseases, and urinary disorders. It also improves immunity and overall health.

This tree is a valuable gift of nature. It not only provides medicine but also gives nutritious fruit and shade.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica