यो दाल बाली नेपालका पहाडी ढुङ्गयान क्षेत्रमा साउन-भदौतिर खेती गरिन्छ । यसको कोशामा राता बीज हुन्छन्, कार्तिक-मङ्सिरमा पाक्छ । गुण-धर्म : टर्रो स्वाद र स्वभाव गर्मी । प्रयोग हुने बीज । औषधीय उपयोग : यो पत्थरीनाशक, वातशामक, संकोचक, गर्भाशय शुद्धिकर, रक्तशोधक, कफ-पित्तहर, फोक्सोको कफ निष्कासक मानिन्छ । यसको धूलो ३-५ चम्चा ५-७ पटक मनमन तातोपानीसँग खाने, पकाएको रस १/१ गिलास ५-७ पटक पिउने, अथवा एक मुठ्ठी गहत ५०-१०० ग्राम डेढ लिटर पानीमा पकाएर आधा लिटर रस जब रहन्छ यसलाई सुत्नेबेलामा खानाको २ घण्टापछि पिउने, उठ्नासाथ एक लिटर शेष भएको पिउने । छोक्रा पनि लिने, पत्थरीमा पाखानभेद ३-५ ग्राम राख्दा गुणकारी हुन्छ । पहरो फुटाउने गहत काँढापानीले के मानिसको पित्तथैलीको पत्थर तोड्दैन / काट्दैन / हटाउँदैन त ? नेपालको पहाडी भूगोलमा पाइने विभिन्न दालजन्य बालीहरूमध्ये गहत एक विशिष्ट पहिचान बोकेको वनस्पति हो। विशेषगरी "रातो गहत" लाई यसको विशेष औषधीय गुणका कारण आयुर्वेद र स्थानीय उपचार पद्धतिमा उच्च स्थान दिइन्छ।
परिचय
रातो गहत, जसलाई वैज्ञानिक रूपमा Macrotyloma uniflorum भनिन्छ, एक प्रकारको दलहन बाली हो। संस्कृतमा यसलाई 'कुलत्थी' र कतै कतै 'रक्तकुल्थी' पनि भनिन्छ। यो विशेषगरी सुख्खा र कम उब्जाउ हुने पहाडी क्षेत्रमा राम्रोसँग फस्टाउँछ। रातो गहतको दाना साना, चेप्टा र रातो रङ्गका हुन्छन्। यसलाई केवल पौष्टिक खानाका रूपमा मात्र नभई एउटा प्रभावकारी औषधिको रूपमा सदियौँदेखि प्रयोग गरिँदै आएको छ।
नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता
गहत एक दक्षिण एसियाली रैथाने बाली हो। नेपालको सन्दर्भमा यो महाभारत शृङ्खलाका पहाडी र ढुङ्गयान क्षेत्रहरूमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। विशेषगरी समुद्री सतहबाट १००० देखि २४०० मिटरको उचाइसम्म यसको राम्रो खेती हुन्छ। नेपालका अतिरिक्त यो भारत, भुटान, श्रीलङ्का र दक्षिणपूर्वी एसियाका केही भागहरूमा पनि उपलब्ध छ। नेपालमा यसलाई साउन-भदौतिर रोपेर कार्तिक-मङ्सिरमा भित्र्याउने गरिन्छ।
भौतिक गुणहरू
रातो गहतको बोट लहरे प्रकृतिको हुन्छ, जुन जमिनमा फैलिन्छ। यसका कोसाहरू साना र झुस भएका हुन्छन्, जसमा राता बीजहरू हुन्छन्।
स्वाद: यसको स्वाद हल्का टर्रो हुन्छ।
स्वभाव: यसको प्रकृति वा तागत (वीर्य) तातो हुन्छ, त्यसैले यसलाई चिसो मौसममा बढी प्रयोग गरिन्छ।
रङ्ग: गाढा रातो वा कलेजी रङ्गको दाना।
फाइदा
रातो गहतका बहुआयामिक स्वास्थ्य फाइदाहरू छन्। आयुर्वेदका अनुसार यसका मुख्य फाइदाहरू निम्न छन्:
१. पत्थरीनाशक: यो मृगौला (Kidney) को पत्थरी पगाल्नका लागि सबैभन्दा शक्तिशाली औषधि मानिन्छ।
२. गर्भाशय शुद्धिकर: सुत्केरी अवस्थामा महिलाहरूको गर्भाशय सफा गर्न र रगतको प्रवाहलाई सन्तुलित राख्न यसले मद्दत गर्छ।
३. वातशामक: शरीरको दुखाइ, विशेषगरी नसा र जोर्नीको दुखाइ कम गर्न यो उपयोगी छ।
४. रक्तशोधक: यसले रगतमा भएका विषाक्त पदार्थहरू बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।
५. कफ-पित्तहर: फोक्सोमा जमेको कफ निकाल्न र शरीरको आन्तरिक प्रणाली सन्तुलनमा राख्न यो प्रभावकारी छ।
६. फोक्सोको स्वास्थ्य: दम वा खोकी लागेको बेला गहतको रसले फोक्सोको नलीलाई सफा राख्छ।
प्रयोग विधि
रातो गहतलाई औषधिको रूपमा प्रयोग गर्ने केही प्रभावकारी तरिकाहरू छन्:
गहतको धूलो: ३ देखि ५ चम्चा गहतको धूलो दिनको ५-७ पटक मनतातो पानीसँग सेवन गर्दा फाइदा पुग्छ।
काँढा (रस) बनाएर: एक मुठ्ठी (लगभग ५०-१०० ग्राम) रातो गहतलाई डेढ लिटर पानीमा हालेर पकाउने। जब त्यो पानी सुकेर आधा लिटर मात्र बाँकी रहन्छ, त्यसलाई छान्ने।
समय: यो रस सुत्ने बेलामा (खाना खाएको २ घण्टापछि) र बिहान उठ्ने बित्तिकै पिउनु उपयुक्त हुन्छ।
पत्थरीको विशेष उपचार: गहतको रसमा ३ देखि ५ ग्राम पाखानभेद (एक प्रकारको जडीबुटी) मिसाएर खाँदा मृगौला र पित्तथैलीको पत्थरीमा अत्यन्तै गुणकारी मानिन्छ।
दालको रूपमा: सामान्यतया जाडोमा यसको दाल पकाएर खानाले शरीरमा तापक्रम सन्तुलन राख्न मद्दत गर्छ।
खेती, उत्पादन र संरक्षण
रातो गहतको खेती गर्न धेरै मल वा सिँचाइको आवश्यकता पर्दैन। यो ढुङ्गयान, पाखो र सुख्खा जमिनमा पनि सजिलै उम्रन्छ।
खेती गर्ने समय: नेपालको पहाडी भेगमा साउन-भदौतिर मकैको बीचमा वा एक्लै पनि यसलाई छर्ने गरिन्छ।
उत्पादन: कार्तिक र मङ्सिरको घाममा यसका कोसाहरू राम्ररी पाक्छन्। कोसाहरू सुकेपछि बोट काटेर दाइँ गरी गहत निकालिन्छ।
संरक्षण: गहतका दानाहरूलाई घाममा राम्ररी सुकाएर भकारी वा हावा नछिर्ने भाँडामा राख्दा लामो समयसम्म बिग्रिँदैन। यसका रैथाने बिउहरू जोगाउन स्थानीय स्तरमा संरक्षणका कार्यक्रमहरू चलाउनु आवश्यक छ।
निष्कर्ष
प्रकृतिले हामीलाई दिएको अमूल्य उपहारमध्ये रातो गहत एक हो। "पहरो फुटाउने गहत" भनी गाउँघरमा चिनिने यो अन्नले मानव शरीर भित्रका कठोर पत्थरहरू (पत्थरी) लाई समेत हटाउने क्षमता राख्छ। आधुनिक औषधि विज्ञानका महँगा उपचारहरू भन्दा हाम्रो पाखा-पखेरामा पाइने यो रातो गहत स्वास्थ्य र खर्च दुवैका दृष्टिकोणले उत्तम छ। यसको नियमित र सही तरिकाले प्रयोग गरी हामीले आफ्ना मृगौला र कलेजोलाई स्वस्थ राख्न सक्छौँ।
Introduction
Rato Gahata (रातो गहत), also known as Raktakulthi, is scientifically called Macrotyloma uniflorum. In English, it is commonly known as Horse Gram. It is a traditional pulse crop widely grown in the hilly and stony regions of Nepal. For centuries, people have used this herb both as food and as medicine.
Rato Gahata is especially valued in Ayurveda because of its strong medicinal properties. It has a slightly bitter and astringent taste and is considered warm in nature. The seeds are mainly used for medicinal purposes. In Nepal, it is believed to help in breaking kidney stones, reducing cough, balancing body humors (Vata, Pitta, Kapha), and purifying the blood.
This blog will explain in simple English about its availability, properties, benefits, traditional uses, and correct methods of use.
Availability in Nepal and Abroad
In Nepal, Rato Gahata is mainly cultivated in hilly and rocky areas. Farmers usually plant it during the rainy season (Shrawan–Bhadra, around July–August). The crop becomes ready for harvest in Kartik–Mangsir (October–November). The pods contain red-colored seeds, which are dried and stored.
It grows well in dry land and does not require much water or fertilizer. Because of this, it is considered a hardy and climate-resilient crop.
Outside Nepal, horse gram is widely grown in countries like India, Sri Lanka, and some parts of Southeast Asia. In recent years, it has gained popularity in other countries like the United States and Australia due to its high nutritional value and health benefits. It is available in Asian grocery stores and online markets in the form of whole seeds, powder, and capsules.
Physical Properties
Rato Gahata is a small, climbing annual plant. Its main physical features include:
Small trifoliate leaves
Small yellowish flowers
Thin pods containing red or brown seeds
Hard and oval-shaped seeds
The seeds are the most useful part of the plant. They have a slightly bitter and astringent taste. According to Ayurveda, it has a hot potency (warm nature), which helps in balancing excess Kapha and Vata in the body.
It is rich in:
Protein
Iron
Calcium
Fiber
Antioxidants
Polyphenols
Because of these nutrients, it is both a healthy food and a powerful herbal remedy.
Medicinal Properties
Rato Gahata is known for many medicinal properties. Traditional Ayurvedic texts and local knowledge describe it as:
Stone breaker (Pathari Nashak) – Helps in dissolving or reducing kidney stones.
Vata pacifier – Reduces joint pain and body aches.
Astringent (Sankochak) – Helps tighten tissues and reduce excessive discharge.
Uterine cleanser – Supports women’s reproductive health.
Blood purifier (Rakta Shodhak) – Helps clean toxins from blood.
Kapha and Pitta balancing – Reduces cough and phlegm.
Expectorant – Helps remove mucus from the lungs.
Modern research shows that horse gram contains antioxidants and anti-inflammatory compounds. These may help in reducing cholesterol, controlling blood sugar, supporting weight loss, and improving digestion.
Advantages
There are many advantages of Rato Gahata:
Natural remedy for kidney stones – It is traditionally used to help break and flush out small kidney stones through urine.
Supports weight loss – It is low in fat and high in fiber, helping reduce hunger.
Improves digestion – Helps relieve constipation and improves bowel movement.
Boosts immunity – Rich in iron and antioxidants
Good for respiratory health – Removes excess mucus from lungs.
Affordable and easily available – Especially in rural Nepal.
Climate-friendly crop – Grows in dry, rocky soil.
Because of these advantages, it is considered both a poor man’s protein and a powerful herbal medicine.
Traditional Uses
In Nepalese villages, Rato Gahata is commonly used in daily meals and home remedies. Some traditional uses include:
Soup (Gahat ko jhol) for treating cold and cough
Decoction for kidney stones
Powder mixed with warm water for urinary problems
Paste used in some traditional therapies
Used in postpartum care to cleanse the uterus
People believe that strong decoction of Gahata can “break stones like rocks.” However, scientifically, it may help in dissolving small kidney stones or flushing them out, but it does not physically cut or break gallbladder stones instantly. Proper medical consultation is always advised.
Usage Methods & Dosage
Here are traditional methods of using Rato Gahata:
Powder Form
Take 3–5 teaspoons of powder.
Mix with lukewarm water.
Consume 5–7 times a day (as traditionally practiced).
Cooked Soup (Jhol)
Drink 1 glass, 5–7 times daily.
Decoction Method
Take one handful (50–100 grams) of Gahata.
Boil in 1.5 liters of water.
Boil until it reduces to half a liter.
Drink at bedtime, 2 hours after food.
Drink the remaining liquid (about 1 liter) the next morning.
For Kidney Stones
Powder of 3–5 grams with warm water may help.
Note: Modern health experts recommend moderate intake. Excess use may cause body heat or digestive discomfort. Pregnant women and people with serious health conditions should consult a doctor.
Harvesting & Preservation
Rato Gahata is harvested in autumn when the pods turn dry and brown. The plants are cut and dried in the sun. After drying, seeds are separated from pods.
For preservation:
Store seeds in a dry, airtight container.
Keep away from moisture to prevent fungal growth.
Powder should be stored in sealed containers.
Properly dried seeds can last for 1–2 years.
Traditional farmers often sun-dry the seeds thoroughly before storage to increase shelf life.
Conclusion
Rato Gahata (Macrotyloma uniflorum) is a valuable herbal pulse widely grown in the hills of Nepal. It is not just a simple lentil but a powerful traditional medicine. Known for its ability to support kidney health, reduce cough, balance body energies, and purify blood, it holds an important place in Nepali households.
Its rich nutritional content makes it beneficial for digestion, weight management, and overall health. While traditional beliefs say it can break stones like rocks, modern understanding suggests it mainly helps in dissolving small kidney stones and improving urinary flow.
