Kholme, खोल्मे, Symplocos pyrifolia

यो लेकतिर ३-६ मिटर अग्लो, फूल सेतो, फल कालो हुन्छ । चैत-बैशाखमा सेतो फुल्छ र असोजतिर टिपेर कोल/चेपुवा/मीलमा पेलेर तेल निकालिन्छ । यसको तेलहन बालीमा गणना गरिन्छ । खेती गरी फैलाउन सकिन्छ। लेकमा पशुहरूले घाँस पनि खान्छन् । यसको तेल तोरीझैँ भोजनमा प्रयोग गरिन्छ । यसको गेडा भुटेर खाँदा बल बढाउँछ, जोर्नी दुख्ने सन्चो हुन्छ । यसको सर्वाङ्ग लेदो / चूर्ण ३-५ ग्राम, १/१ माना काँढापानी, ४०-५० ग्राम अर्क खाने गर्दा रगत शोधन हुन्छ । यसको जरा चुस्नाले धेरै लाभ गराउँछ ।

नेपालको पहाडी तथा लेकाली भेगमा पाइने वनस्पतिहरूमध्ये खोल्मे एक अत्यन्त महत्वपूर्ण तर ओझेलमा परेको वनस्पति हो। यसलाई स्थानीयस्तरमा तेल निकाल्न, घाँसको रूपमा र औषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। वैज्ञानिक जगतमा Symplocos pyrifolia नामले चिनिने यो वनस्पति ग्रामीण अर्थतन्त्र र स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ।

परिचय

खोल्मे एक सदावहार झ्याङ वा सानो रुख प्रजातिको वनस्पति हो। यो विशेषगरी पहाडी भेगको चिसो हावापानीमा सप्रिन्छ। यसको उचाइ सामान्यतया ३ देखि ६ मिटर सम्म हुने गर्दछ। वनस्पतिको वर्गीकरण अनुसार यो 'सिम्पलोकासी' (Symplocaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। ग्रामीण भेगमा यसलाई मुख्यत: तेलहन बालीको रूपमा चिनिन्छ, किनकि यसको फलबाट निकालिने तेल खान योग्य र स्वास्थ्यवर्द्धक हुन्छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

खोल्मे मुख्यतया नेपालको मध्यपहाडी र उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। नेपाल बाहेक यो भुटान, उत्तर-पूर्वी भारत (जस्तै सिक्किम, दार्जिलिङ) र दक्षिण चीनका केही भागहरूमा पनि पाइन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यो महाभारत शृङ्खलाका ओसिलो र भिरालो जमिनहरूमा प्राकृतिक रूपमै उम्रिएको देखिन्छ। यसले चिसो हावापानी र ठिक्कको घाम लाग्ने ठाउँ बढी मन पराउँछ।

भौतिक गुणहरू

खोल्मेलाई यसका विशिष्ट भौतिक गुणहरूबाट सजिलै चिन्न सकिन्छ:

उचाइ: यो ३ देखि ६ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ।

पात: यसका पातहरू गाढा हरिया, अण्डाकार र केही कडा हुन्छन्।

फूल: चैत-बैशाख महिनामा यसमा आकर्षक सेतो रङ्गका फूलहरू फुल्ने गर्दछन्। फूलहरूको सुगन्धले मौरीहरूलाई पनि आकर्षित गर्छ।

फल: यसको फल सुरुमा हरियो हुन्छ र पाकेपछि कालो रङ्गको देखिन्छ। यी दानाहरू असोज महिनातिर संकलन गरिन्छ।

काठ: यसको काठ बलियो र इन्धनका लागि उपयुक्त हुन्छ।

फाइदा

खोल्मेको प्रयोग बहुआयामिक छ। यसका प्रमुख फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

१. स्वास्थ्यवर्द्धक तेल: यसको गेडाबाट निकालिने तेल तोरीको तेल जस्तै भान्सामा प्रयोग गरिन्छ। यो तेल अर्गानिक र सुपाच्य हुन्छ।

२. ऊर्जा र तागत: यसको गेडालाई भुटेर खानाले शरीरको बल बढाउँछ। कमजोरी महसुस हुने व्यक्तिहरूका लागि यो उत्तम पोषणको स्रोत हो।

३. दुखाइ निवारक: जोर्नी दुख्ने वा बाथको समस्या भएकाहरूका लागि खोल्मेको प्रयोग निकै प्रभावकारी मानिन्छ।

४. रगत शुद्धीकरण: यसको धुलो वा काँढापानीको सेवनले शरीरको रगत सफा गर्न (Blood Purification) मद्दत पुर्‍याउँछ।

५. घाँस र दाना: लेकाली भेगमा गाईवस्तुका लागि यो राम्रो पौष्टिक घाँसको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

प्रयोग विधि

खोल्मेलाई आवश्यकता अनुसार विभिन्न तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ:

तेल निष्कासन: असोजतिर पाकेको कालो फल टिपेर सुकाइन्छ। त्यसपछि कोल, चेपुवा वा मिलमा पेलेर तेल निकालिन्छ। यो तेललाई सामान्य तरकारी पकाउन वा मालिस गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ।

औषधिको रूपमा:

चूर्ण वा लेदो: यसको वनस्पतिका विभिन्न भागलाई सुकाएर बनाइएको ३-५ ग्राम धुलो वा लेदो नियमित सेवन गर्न सकिन्छ।

काँढापानी: ४०-५० ग्राम खोल्मेको अर्क वा १-१ माना काँढापानी बनाएर पिउनाले रगत सम्बन्धी विकारहरू निको हुन्छ।

जराको प्रयोग: यसको सफा जरा मुखमा राखेर चुस्नाले मुखको स्वास्थ्य र अन्य आन्तरिक समस्यामा लाभ मिल्छ।

खाजाको रूपमा: यसको गेडालाई हल्का भुटेर खाजाको रूपमा पनि खान सकिन्छ, जसले तत्काल ऊर्जा प्रदान गर्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

खोल्मे हालसम्म धेरैजसो ठाउँमा जंगली अवस्थामा नै पाइन्छ, तर यसको व्यावसायिक खेतीको ठूलो सम्भावना छ।

खेती: यसलाई बीउ वा कलमी दुवै माध्यमबाट फैलाउन सकिन्छ। सामुदायिक वन वा निजी खाली जग्गामा यसलाई रोपेर व्यावसायिक तेल उत्पादन गर्न सकिन्छ।

संरक्षण: वनविनाश र जथाभाबी चरिचरनका कारण यो वनस्पति क्रमशः घट्दै गइरहेको छ। यसको संरक्षणका लागि स्थानीय स्तरमा चेतना जगाउनु र "तेलहन बाली" को रूपमा यसलाई प्रवर्द्धन गर्नु आवश्यक छ।

आर्थिक लाभ: यदि यसलाई व्यवस्थित रूपमा खेती गर्ने हो भने ग्रामीण भेगका मानिसहरूले तोरी आयात गर्नुको सट्टा आफ्नै पाखामा खोल्मे फलाएर आत्मनिर्भर बन्न सक्छन्।

निष्कर्ष

खोल्मे नेपालको पहाडी क्षेत्रको एउटा अमूल्य उपहार हो। यसले एकातिर खाद्यान्न (तेल) मा आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत गर्छ भने अर्कोतिर औषधीय गुणले गर्दा विभिन्न रोगहरूबाट बचाउँछ। प्रकृतिको यो बरदानलाई जोगाउनु र व्यावसायिक रूपमा खेती गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसको उचित प्रयोग र संरक्षणले स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत टेवा पुर्‍याउने निश्चित छ।

Introduction

Kholme, locally known as खोल्मे, is a useful medicinal and oil-producing plant with the scientific name Symplocos pyrifolia. It is a small to medium-sized tree valued in mountain communities for its oil, traditional medicine, and nutritional benefits. This plant has been used for many generations by local people to improve health, increase strength, and purify blood. It is also considered an oilseed plant because oil can be extracted from its fruits. In traditional village life, Kholme plays an important role not only in medicine but also in daily food and livestock use.

Availability in Nepal and Abroad

Kholme is mainly found in the hilly and mountainous regions of Nepal. It grows naturally in forests at higher altitudes, especially in cool and moist environments. It is commonly seen in the mid-hills and Himalayan regions.

Outside Nepal, plants from the Symplocos genus are found in other Asian countries such as India, Bhutan, and China. However, Symplocos pyrifolia is mostly known and used locally in Himalayan regions. It can also be cultivated by farmers, and its farming is possible if proper soil and climate conditions are provided.

Physical Properties

Kholme is a small tree that usually grows between 3 to 6 meters tall. Its physical features are easy to recognize:

Height: 3–6 meters

Flowers: White in color

Flowering season: March to April (Chaitra–Baisakh)

Fruits: Black when mature

Fruit harvesting season: Around September–October (Ashoj)

The plant produces small fruits that contain seeds. These seeds are important because they are used to extract oil. The leaves and other parts of the plant are also useful for medicinal purposes.

Animals such as cattle also eat its leaves and grass growing around it, which makes it useful for livestock management.

Medicinal Properties

Kholme is rich in traditional medicinal value. Different parts of the plant such as seeds, roots, leaves, and bark are used for health purposes.

Some important medicinal properties include:

Helps purify blood

Helps reduce joint pain

Improves body strength

Supports general health

Helps in detoxification

Traditional healers prepare powder, paste, or decoction from this plant to treat different health problems.

The oil extracted from the seed is considered healthy and beneficial for the body.

Advantages

Kholme has many advantages for both health and daily life:

1. Oil production:

Its seeds produce oil similar to mustard oil. This oil can be used in cooking and is considered nutritious.

2. Improves strength:

Roasted seeds are believed to increase body strength and energy.

3. Helps joint pain:

Traditional use shows that it can help reduce joint pain and body aches.

4. Blood purification:

Its powder and decoction are used to clean and purify blood.

5. Useful for farming:

It can be cultivated and expanded easily in suitable environments.

6. Livestock benefit:

Animals can graze around it, and it supports the local ecosystem.

7. Multipurpose plant:

Almost all parts of the plant are useful, including roots, seeds, and leaves.

Traditional Uses

Kholme has been used in traditional village medicine for a long time. Some common traditional uses include:

Eating roasted seeds:

The seeds are roasted and eaten to increase strength and improve health.

Oil for cooking:

Oil extracted from the seeds is used like mustard oil in food.

Blood purification:

The powder or paste of the plant is taken with water to clean the blood.

Joint pain relief:

People use it to reduce joint pain and body discomfort.

Root use:

The root is sometimes chewed slowly, which is believed to provide health benefits.

Herbal preparations:

Traditional healers prepare decoction (Kadha), extract, or powder for treatment.

These uses are based on traditional knowledge passed from generation to generation.

Usage Methods & Dosage

Different parts of Kholme are used in different ways. Common usage methods and traditional dosage include:

1. Powder (Churna):

Dose: 3–5 grams

Method: Taken with water

Benefit: Blood purification and general health

2. Decoction (Kadha):

Prepared by boiling plant parts in water

Dose: About half mana (traditional measurement)

Benefit: Detoxification and health improvement

3. Extract (Ark):

Dose: 40–50 grams

Benefit: Blood cleaning and body purification

4. Roasted seeds:

Eaten directly after roasting

Benefit: Improves strength and energy

5. Oil:

Used in cooking like mustard oil

Benefit: Nutrition and health

6. Root:

Slowly chewed

Benefit: Traditional health support

⚠️ Important note: These are traditional uses. It is always better to consult a health professional before using herbal medicine.

Harvesting & Preservation

Proper harvesting and preservation are important to maintain quality.

Harvesting time:

Fruits are harvested in September–October

Flowers bloom in March–April

Oil extraction:

Seeds are collected

Pressed in oil mills to extract oil

Drying:

Plant parts are dried in shade

Avoid direct sunlight to protect medicinal value

Storage:

Store in dry, cool place

Keep in airtight containers

Proper storage helps maintain effectiveness for a long time.

Conclusion

Kholme (Symplocos pyrifolia) is an important traditional medicinal and oilseed plant found mainly in the Himalayan regions. It provides many benefits such as improving strength, purifying blood, and reducing joint pain. Its oil is nutritious and used in cooking, and its seeds, roots, and leaves are valuable in traditional medicine.

This plant is also useful for farmers because it can be cultivated and supports livestock. Due to its multiple benefits, Kholme remains an important part of traditional health practices and rural life.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense