Seto Khar, सेतो खर, Themeda triandra

यो ५-७ फिट अग्लो, भदौतिर फुलेर असोजमै गहुँको दाना पाकेर मङ्सिरमा बोट नै घाँस पशुहरूलाई मनपर्छ र आडिलो मानिन्छ । यसको गेडा पाकेपछि सङ्कलन गरी अन्नपातको कमी र जिन्दगीलाई बचाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसको जरा गर्मी, पौष्टिक, वाथ व्याधिनाशक, कफ काट्ने मानिन्छ । मात्रा : काँढापानी १/१ माना, जरा लेदो / चूर्ण ३-५ ग्राम ३-५ पटक ।

नेपालको भौगोलिक विविधता अनुसार यहाँ विभिन्न प्रकारका जडीबुटी र घाँसहरू पाइन्छन्। ती मध्ये 'सेतो खर' एक यस्तो बहुउपयोगी वनस्पति हो, जसलाई हामीले केवल गाईवस्तुको घाँसको रूपमा मात्र चिन्दै आएका छौँ। तर, यसको आयुर्वेदिक र पौष्टिक महत्व धेरै छ।

परिचय

सेतो खर (वैज्ञानिक नाम: Themeda triandra) एक प्रकारको बहुवर्षीय घाँस हो। यसलाई अङ्ग्रेजीमा 'Kangaroo Grass' पनि भनिन्छ। यो घाँस प्रजाति भए तापनि यसको औषधीय गुण र अनिकालमा जीवन बचाउने अन्नको रूपमा यसको विशेष पहिचान छ। यो ५ देखि ७ फिटसम्म अग्लो हुने गर्दछ। विशेषगरी भदौ महिनामा यसमा फूल फुल्न सुरु गर्छ भने असोज महिनासम्ममा यसको गेडा वा दाना पाकेर तयार हुन्छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

सेतो खर मुख्यतया नेपालको पहाडी र खुल्ला चौरहरूमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। नेपाल बाहेक यो भारत, दक्षिण अफ्रिका, अष्ट्रेलिया र एशियाका अन्य मुलुकहरूमा पनि पाइन्छ। यसले सुख्खा हावापानी सहन सक्ने क्षमता राख्छ, त्यसैले यो कम पानी पर्ने ठाउँमा पनि सजिलै फस्टाउँछ।

भौतिक गुणहरू

सेतो खरको पहिचान यसका केही विशेष भौतिक गुणहरूबाट गर्न सकिन्छ:

उचाइ: यो निकै अग्लो हुन्छ, सामान्यतया ५ देखि ७ फिटसम्म बढ्न सक्छ।

डाँठ र पात: यसको डाँठ बलियो र सीधा हुन्छ। पातहरू लामा र केही खस्रा हुन्छन्।

गेडा (दाना): असोज महिनातिर यसमा लाग्ने दाना पाकेपछि गहुँको दाना जस्तै देखिन्छ।

रङ्ग: सुकेपछि यो हल्का रातो वा खैरो रङ्गको देखिन्छ, जसले गर्दा यसलाई चिन्न सजिलो हुन्छ।

फाइदा

सेतो खरका फाइदाहरूलाई देहाय बमोजिम बुँदागत रूपमा राख्न सकिन्छ:

पशु आहार: यो घाँस पशुहरूका लागि निकै आडिलो र पौष्टिक मानिन्छ। मङ्सिरतिर सुकेको बोट पनि पशुहरूले निकै मन पराएर खान्छन्।

मानव स्वास्थ्य (अन्नको विकल्प): अनिकाल लागेको समयमा वा खाद्यान्नको कमी हुँदा यसको पाकेको गेडालाई अन्नको रूपमा प्रयोग गरेर ज्यान बचाउन सकिन्छ।

आयुर्वेदिक गुण: यसको जरामा विशेष औषधीय गुण हुन्छ। यसले शरीरको गर्मी हटाउन (पित्त शान्त गर्न) मद्दत गर्छ।

रोग निवारण: यसलाई वाथ रोग (Vata disorders) र कफ सम्बन्धी समस्या समाधान गर्न प्रभावकारी मानिन्छ।

शक्तिवर्धक: यसको प्रयोगले शरीरलाई ऊर्जा र पोषण प्रदान गर्दछ।

प्रयोग विधि

यस जडीबुटीलाई प्रयोग गर्दा रोगको प्रकृति अनुसार फरक-फरक तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ:

काँढापानी (Decoction): शरीरको गर्मी हटाउन वा वाथ व्याधि नाश गर्न यसको जराको काँढापानी बनाएर प्रयोग गरिन्छ। दिनको १-१ मानाका दरले यसको सेवन गर्न सकिन्छ।

जराको लेदो वा धुलो (Powder): यसको सफा जरालाई पिसेर बनाइएको लेदो वा सुकाएर बनाइएको धुलो ३ देखि ५ ग्रामसम्मको मात्रामा दिनको ३ देखि ५ पटकसम्म सेवन गर्न सकिन्छ

अन्नको रूपमा: यसको पाकेको गेडालाई सङ्कलन गरी राम्ररी सफा गरेर, कुटेर चामल वा गहुँ जस्तै पकाएर खान सकिन्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

सेतो खर प्राकृतिक रूपमै वनजङ्गल र भिरपाखामा पाइने हुनाले यसको व्यावसायिक खेती नेपालमा अझै व्यापक भइसकेको छैन। तर, यसको संरक्षणका लागि निम्न कार्यहरू गर्न सकिन्छ:

बिउ सङ्कलन: असोज-कार्तिक महिनामा यसको पाकेको बिउ सङ्कलन गरेर खाली जग्गा वा खरबारीमा छर्न सकिन्छ।

अग्नि नियन्त्रण: डढेलो लाग्दा यसको जरा नष्ट हुन सक्ने भएकाले वन क्षेत्रमा डढेलो नियन्त्रण गर्नुपर्छ।

अनियन्त्रित चरिचरण: साना बिरुवा पलाउने बेलामा अनियन्त्रित रूपमा पशुहरू चराउँदा यसको उत्पादनमा ह्रास आउन सक्छ।

निष्कर्ष

सेतो खर केवल एउटा साधारण घाँस मात्र नभएर यो हाम्रो स्वास्थ्य र खाद्य सुरक्षाका लागि एक महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा हो। पशुहरूका लागि पौष्टिक आहार र मानिसका लागि औषधी एवं अन्नको स्रोतको रूपमा यसको उचित पहिचान, प्रयोग र संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता हो। हाम्रो गाउँघरमा सित्तैमा पाइने यस्ता जडीबुटीको सही सदुपयोग गर्न सकेमा हामी स्वस्थ र आत्मनिर्भर बन्न सक्छौँ।

Introduction

Seto Khar (सेतो खर), scientifically known as Themeda triandra, is a tall perennial grass commonly found in Nepal and many other parts of the world. It is also known as Red Oat Grass in English. This grass grows naturally in open fields, hills, and grasslands. It is an important plant for livestock as well as for traditional medicine. In Nepal, Seto Khar has been used for generations not only as animal fodder but also as an emergency food source and herbal remedy.

This grass usually grows up to 5–7 feet tall. It flowers around Bhadra (August–September), its seeds ripen by Ashoj (September–October), and the whole plant dries by Mangsir (November–December). Farmers and villagers respect this plant because it helps support life during difficult times when food is scarce.

Availability in Nepal and Abroad

Seto Khar is widely available in Nepal, especially in hilly regions, grasslands, forest edges, and open grazing areas. It grows naturally without the need for cultivation. It is commonly found in districts with moderate rainfall and good sunlight.

Outside Nepal, Themeda triandra is found in many countries such as:

India

Australia

South Africa

China

Thailand

Other parts of Asia and Africa

In Australia, it is considered one of the most important native grasses. It grows well in dry and warm climates. Because of its strength and adaptability, it survives even in poor soil conditions.

Physical Properties

Seto Khar has distinct physical characteristics that make it easy to identify:

Height: 5 to 7 feet tall

Stem: Thin, strong, and upright

Leaves: Long, narrow, and green, turning brown when dry

Flowers: Appear in clusters and are reddish or light brown

Seeds: Look similar to wheat grains when mature

Roots: Strong and deep, with medicinal value

The grass becomes dry after seed maturation, and animals love to eat it. It is considered very nutritious fodder. Its seeds can be collected and used as food during famine or food shortages.

Medicinal Properties

Seto Khar has several medicinal benefits, especially its roots. According to traditional herbal knowledge, its roots have the following properties:

Warming effect: Helps keep the body warm

Nutritive: Provides strength and energy

Anti-rheumatic: Helps reduce joint pain and arthritis

Anti-phlegm: Helps remove cough and mucus

Improves digestion: Supports healthy digestion

The root is the most commonly used medicinal part. It is prepared in the form of powder, paste, or decoction.

Advantages

Seto Khar offers many advantages to both humans and animals:

1. Animal Fodder

It is highly nutritious and loved by cattle, goats, and other animals. It helps improve animal health.

2. Emergency Food Source

Its seeds can be collected and eaten during food shortages. This has helped people survive in difficult times.

3. Medicinal Benefits

Its roots help treat cough, joint pain, and weakness.

4. Soil Protection

Its deep roots help prevent soil erosion.

5. Easy Availability

It grows naturally and does not require special care.

Traditional Uses

Seto Khar has been used in traditional Nepali medicine and rural life for many years.

Some traditional uses include:

Treatment of joint pain: Root paste is used

Treatment of cough: Root decoction is consumed

Body strength: Used as a nutritive tonic

Emergency food: Seeds are ground into flour

Animal feed: Used as regular fodder

In villages, people collect its seeds, dry them, and store them for future use.

Usage Methods & Dosage

1. Root Decoction (काढापानी)

Take dried root

Boil in water

Drink about 1 mana (approximately 250–300 ml)

Take 1–2 times daily

2. Root Powder or Paste

Dry the root

Grind into powder

Take 3–5 grams

Use 3–5 times daily

This helps in:

Joint pain

Weakness

Cough

3. Seed Use

Collect ripe seeds

Grind into flour

Cook like porridge

This provides nutrition and energy.

Note: Always use under guidance of traditional healer or expert.

Harvesting & Preservation

Harvesting

Seeds are collected in Ashoj and Kartik (September–October)

Roots are collected from mature plants

Grass is cut in Mangsir (November–December) for animal fodder

Preservation

Seeds:

Dry in sunlight

Store in dry container

Roots:

Wash properly

Dry in shade

Store in airtight container

Grass:

Dry and store for fodder

Proper storage keeps it safe for long-term use.

Conclusion

Seto Khar (Themeda triandra) is a very valuable grass in Nepal and many other countries. It is not only an important animal fodder but also a useful medicinal herb and emergency food source. Its roots help treat cough, joint pain, and weakness. Its seeds can save lives during famine, and its grass supports livestock health.This plant grows naturally and requires no special care, making it easily available and affordable. Traditional knowledge has helped people use this grass for many generations.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense