Khas खस, सानो उसिरो, सानी उसीर, दादहरण, Andropogon muricatus

यो एक सुगन्धित घाँस सर्वत्र पाइन्छ । यसको जरा धेरै गहिरो जान्छ । जसले बास्ना दिन्छ । यसले थकान, पित्तज्वर, डाहा, तिर्खा, धातु सिकायत, चर्मरोग आदिमा लाभ पुऱ्याउँछ । यसको जराले उन्माद- पागलपन र मानसिक बिमारमा फाइदा दिन्छ । यसको काँढापानी ५-७ पटक १/१ गिलास र धूलो १/१ चम्चा अत्तर : ३-५ थोपा, अर्क : १०-१५ ग्राम, भस्म १-२ ग्राम, स्वरस १०-५ ग्राम ३-५ पटक । यसको जरा चुस्नाले विशेष लाभ गराइ सन्चो बनाउँछ ।

नेपाली प्रकृति जडीबुटीको खानी हो। यहाँका पाखा-पखेरा र वनजङ्गलमा अनगिन्ती यस्ता वनस्पतिहरू छन्, जसले हाम्रो स्वास्थ्य र वातावरण दुवैलाई जोगाइरहेका हुन्छन्। यस्तै एक महत्त्वपूर्ण र सुगन्धित घाँस प्रजातिको वनस्पति हो— खस। यसलाई नेपालीमा सानो उसिरो वा दादहरण पनि भनिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Andropogon muricatus (हालको प्रचलित नाम: Chrysopogon zizanioides) हो।

परिचय

खस एक प्रकारको बहुवर्षीय सुगन्धित घाँस हो। यो हेर्दा सामान्य घाँस जस्तो देखिए तापनि यसको महत्त्व यसको जरामा लुकेको हुन्छ। यसको जराबाट निकै मीठो र शीतल सुगन्ध आउँछ। पौराणिक कालदेखि नै आयुर्वेदमा यसलाई 'शीतल' गुण भएको वनस्पतिको रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। विशेषगरी गर्मी मौसममा शरीरलाई ठण्डा राख्न र मानसिक शान्तिका लागि यसको प्रयोग अचूक मानिन्छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

खस मुख्यतया दक्षिण एसियाली देशहरूको रैथाने वनस्पति हो। नेपालमा यो तराई र भित्री मधेशका ओसिलो भूभागहरूमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। नेपाल बाहेक भारत, श्रीलंका, बङ्गलादेश र थाइल्याण्ड जस्ता देशहरूमा यसको व्यावसायिक खेती समेत हुने गरेको छ। हाल यसको सुगन्धित तेल (Vetiver Oil) को माग विश्वभर रहेकाले इन्डोनेसिया र हाइटी जस्ता देशहरूमा पनि यसको ठूलो स्तरमा उत्पादन गरिन्छ।

भौतिक गुणहरू

खसको बोट र बनावट निकै रोचक हुन्छ:

उचाइ: यो घाँस २ देखि ५ फिटसम्म अग्लो हुन सक्छ।

जरा: यसको सबैभन्दा मुख्य विशेषता यसको जरा हो। अन्य घाँसको जरा तेर्सो फैलिन्छ भने खसको जरा जमिनभित्र सिधै १० देखि १४ फिटसम्म गहिरो जान्छ।

सुगन्ध: यसको जरा खैरो र रेशादार हुन्छ, जसलाई माडेर सुघ्दा माटोको जस्तो मिठो र ताजा बास्ना आउँछ।

पात: यसका पातहरू लामा, साँघुरा र अलि खस्रा हुन्छन्।

फाइदा

खस स्वास्थ्य र सौन्दर्य दुवैका लागि निकै लाभदायक छ। यसका प्रमुख फाइदाहरू निम्नुअनुसार छन्:

मानसिक स्वास्थ्य: यसको सुगन्धले तनाव कम गर्छ। आयुर्वेदका अनुसार उन्माद (पागलपन) र कडा मानसिक बिमारहरूमा खसको जराले अचूक फाइदा पुऱ्याउँछ।

चर्मरोग निवारक: यसलाई 'दादहरण' भनिन्छ, जसको अर्थ दाद र छाला सम्बन्धी समस्या हटाउने भन्ने हुन्छ। यसले चिलाउने, दाद र घाउखटिरा निको पार्न मद्दत गर्छ।

ज्वरो र जलन: शरीरमा अत्यधिक गर्मी भएमा, पित्त बढेर ज्वरो आएमा वा हातगोडा पोल्ने (डाहा) समस्यामा यसले शीतलता प्रदान गर्छ।

पाचन र तिर्खा: यसले अत्यधिक तिर्खा लाग्ने समस्या (Polydipsia) कम गर्छ र पाचन प्रणालीलाई सुधार्छ।

धातु सिकायत: पुरुषहरूमा हुने धातु सम्बन्धी समस्यामा पनि यो लाभकारी मानिन्छ।

प्रयोग विधि

खसलाई विभिन्न रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। प्रयोगकर्ताको आवश्यकता अनुसार यसका निम्न विधिहरू छन्:

काँढापानी: यसको सफा जरालाई पानीमा उमालेर बनाइएको काँढापानी दिनको ५-७ पटक १/१ गिलास पिउनाले शरीरको गर्मी र तिर्खा शान्त हुन्छ।

चूर्ण (धुलो): खसको जराको धुलो १-१ चम्चा बिहान बेलुका सेवन गर्न सकिन्छ।

अत्तर र अर्क: यसको तेल वा अत्तर ३-५ थोपा रुमालमा राखेर सुघ्नाले मानसिक शान्ति मिल्छ। यसको अर्क १०-१५ ग्राम सेवन गर्न सकिन्छ।

स्वरस र भस्म: ताजा जराको रस ५-१० ग्राम वा यसको भस्म (खरानी) १-२ ग्राम औषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

जरा चुस्ने: मुख गनाउने वा घाँटी सुक्ने समस्या भएमा यसको जरालाई सफा गरेर मुखमा राखेर चुस्नाले तुरुन्त लाभ मिल्छ।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

खसको खेती वातावरणीय दृष्टिले पनि निकै महत्त्वपूर्ण छ। यसको जरा गहिरो जाने हुनाले यसले भूसंरक्षण (Soil Erosion) रोक्न ठूलो भूमिका खेल्छ।

खेती: यसलाई बलौटे र ओसिलो माटोमा सजिलै उमार्न सकिन्छ। यसलाई धेरै हेरचाह र मलखादको आवश्यकता पर्दैन।

उत्पादन: बोट रोपेको १० देखि २४ महिनाभित्र यसको जरा निकाल्न योग्य हुन्छ। जरालाई खनेर निकालिसकेपछि राम्ररी धोएर छायामा सुकाइन्छ।

संरक्षण: नेपालमा यो प्राकृतिक रूपमा पाइने भए पनि जथाभावी सङ्कलन गर्दा लोप हुने खतरा रहन्छ। त्यसैले यसको व्यावसायिक खेतीलाई प्रोत्साहन दिनु आवश्यक छ। यसले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै वातावरण जोगाउन पनि मद्दत गर्छ।

निष्कर्ष

खस केवल एउटा घाँस मात्र नभएर प्रकृतिको अनुपम उपहार हो। सस्तो, सुलभ र प्रभावकारी हुनु यसको विशेषता हो। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले पनि यसको तेललाई सुगन्ध चिकित्सा (Aromatherapy) मा उच्च स्थान दिएको छ। यदि हामीले हाम्रै वरिपरि पाइने यस्ता जडीबुटीहरूको सही पहिचान र प्रयोग गर्न सक्यौं भने सामान्यदेखि जटिल रोगहरूको उपचार प्राकृतिक रूपमै सम्भव छ। खसको संरक्षण र व्यावसायिक उत्पादनमा जोड दिनु आजको आवश्यकता हो।

Introduction

Andropogon muricatus, commonly known as Khas (खस), Ushiro/Usiro, or Vetiver grass, is a fragrant perennial herb widely used in traditional medicine across South Asia. It belongs to the Poaceae family and is recognized for its aromatic smell, deep roots, and medicinal value. In many local languages, it’s also called Khus-Khus, Khus-Khus grass, or simply Vetiver due to its cooling aroma and herbal uses. Traditionally, many communities have used this herb to treat a range of health issues from thirst and fever to skin and digestive troubles.

Availability in Nepal and Abroad

In Nepal, Andropogon muricatus is found growing wild in plains and mid-hill regions, especially in damp and well‑drained soils. It grows as tall aromatic grass with strong roots that spread deep into the soil, making it hardy and hardy to cultivate.

Globally, this herb is widely found in South Asia — especially in India, Sri Lanka, Bangladesh, and parts of Southeast Asia. It is also grown in tropical regions worldwide for its aromatic roots, essential oils, and medicinal applications.

Physical Properties

Andropogon muricatus is a tall, tufted herb that can grow over 1–2 meters in height. Its leaves are narrow, long, and rough along the edges, forming a dense clump from its base. The plant produces slender flower spikes with small paired spikelets that sometimes turn purplish.

Its roots are strong, deep, aromatic, and rich in essential oils, which give the plant its distinct pleasant earthy scent. The roots and leaves contain many active chemical compounds such as vetivone, khusimol, zizanal, flavonoids, and terpenoids.

Medicinal Properties

This herb has a wide range of medicinal and therapeutic properties, making it valuable in both traditional and modern herbal medicine:

Anti‑inflammatory and analgesic effects: Components in the plant help reduce inflammation and pain.

Antioxidant action: Flavonoids like quercetin and kaempferol can help fight oxidative stress.

Antimicrobial effects: Certain compounds show mild antibacterial properties.

Relaxant and bronchodilator action: Scientific research suggests the extract may relax airway muscles, supporting respiratory health in conditions like asthma.

Antispasmodic and antihypertensive effects: Some studies show this herb may help calm muscle spasms and support healthy blood pressure.

Collectively, these properties make the herb valuable for digestive, skin, respiratory, and general wellness use.

Advantages

Andropogon muricatus offers several advantages that make it a useful herb for natural healing:

✨ Cooling and soothing: It helps cool the body and calm irritation.

✨ Natural cleanser: Known traditionally as a purifier for the blood and urinary tract.

✨ Relaxing aroma: Its fragrance is calming for the mind and body.

✨ Versatile usage: Can be taken internally (as tea/decoction) or applied externally (like poultices).

✨ Mild and safe: Generally gentle when used within traditional dosage guidelines.

Traditional Uses

Historically, Andropogon muricatus has been used in many traditional systems like Ayurveda, Siddha, and folk medicine for purposes including:

🌿 Quenching thirst and heat: Often used during hot weather to cool the body.

🌿 Fever and inflammation: Used as a cooling febrifuge drink.

🌿 Skin problems: Applied externally to soothe heat rashes or burning sensations.

🌿 Digestive discomfort: Helps with indigestion, flatulence, and gastrointestinal issues.

🌿 Mental calmness: Believed to help reduce stress, anxiety, and nervous tension.

🌿 Respiratory problems: Used traditionally to help ease cough and mild asthma.

Usage Methods & Dosage

Here are traditional ways to use this herb:

📌 Decoction (Kadha):

Simmer 3–5 g dried roots or spikelets in 200 ml water for 10–15 minutes.

Drink 1–2 times daily after meals.

📌 Powder Form:

Use 1–2 g of herb powder mixed with honey or water once a day.

📌 Topical Use:

Fresh leaves or root paste can be applied gently on skin to reduce heat rash or irritation.

📌 Aromatic Steam:

Add a handful of dried grass or roots to hot water and inhale steam for relaxation and respiratory support.

⚠️ Note on dosage: Always start with a small amount. Traditional medicine often suggests 1–2 teaspoons or minimal amounts, and elders or practitioners may adjust based on age, condition, or sensitivity. Pregnant women, children, and people with serious health conditions should consult a qualified herbalist or doctor before use.

Harvesting & Preservation

🌱 Harvesting:

The herb is usually harvested when plants reach maturity and roots are fully developed, often in late growing season. Roots are most medicinally potent when dug out after rains, when essential oils are rich.

🌿 Drying:

Wash roots and shade‑dry them in a cool, ventilated place to preserve aroma and active compounds.

📦 Storage:

Store dried roots or spikelets in airtight containers away from light and moisture. This helps maintain strength and aroma for months.

Proper preservation ensures the herb remains potent and beneficial when used later.

Conclusion

Andropogon muricatus, known locally as Khas or Ushiro, is not just a simple aromatic grass — it is a powerful herb with many traditional applications and growing scientific support. Its soothing, cooling nature, combined with medicinal properties, makes it valuable for digestion, skin health, respiratory comfort, and general well‑being. Whether brewed as a warm tea, used as a topical paste, or enjoyed for its calming scent, this herb offers a natural way to support health.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense