Saano Taare Phul , सानो तारेफूल ,क्यामोमाइल, , Scented Mayweed, Matricaria chamomilla

यो २-३ फिट अग्लो उष्ण तथा समशीतोष्ण जलवायुमा पाइन्छ । गर्मी मलिलो कालो माटोमा यसको राम्रो खेती फस्टाउँछ। यसको पात लाम्चो च्याप्टो तारा आकारको सेतो फूल माघदेखि चैत्रसम्म फुल्छ र महिन गेडा लाग्छ । यो असोज कार्तिकमा बीज पातलो छरी वा बेर्ना सारी ५-७ महिनामा उत्पादन लिई सकिन्छ । यो ३ पटक फुल्ने र सुक्ने हुन्छ । एक बिघामा एक किलो छरिन्छ र ताजैमा काटेर अत्तर निकालिन्छ। यसको सुकेको फूल गरम पेय / मसालामा प्रयोग हुन्छ । गुण-धर्म : पसिनाकारक, प्रतिरोधक, पाचक, दर्दनाशक, पौष्टिक र गरम । औषधीय उपयोग : सुन्निने, सुस्तमनःस्थिति, निम्नरक्तचाप, जोर्नी दुख्ने, रुघा, पिनास, दाँत दर्द, छालाका रोग, कपालको जुम्रा र लिखा, ठन्डीको पागलपनमा, स्नायुवात, फोक्सोमा पानी जम्ने, गानोवायु, हाडे, दादुरा, पिसाब नखुल्नेमा इत्यादि धेरै रोगमा आश्चर्यजनक लाभ पुयाउँछ, स्नायुतन्तु नसाहरूलाई शक्तिशाली पार्ने र मूर्च्छाबाट होसमा ल्याउनका लागि यो तारेफूल प्रयोग गरिन्छ । मात्रा : काँढापानी १ / १ गिलास, अत्तर : ३-५ थोपा, अर्क : १०-१५ ग्राम, लेदो / धूलो ३-५ ग्राम, स्वरस : १०- १५ ग्राम ३-५ पटक । सावधानी : घाउमा, एलर्जी, तनाव - डाहामा, ज्वरमा, कमलपित्त, रक्तपित्त, उच्चरक्तचाप इत्यादिमा प्रयोग नगर्ने ।

Table Of Contents

सानो तारेफूल, जसलाई विश्वभर क्यामोमाइल (Chamomile) भनेर चिनिन्छ, प्रकृतिले दिएको एउटा अद्भुत उपहार हो। यसको वैज्ञानिक नाम म्याट्रिकेरिया क्यामोमिला (Matricaria chamomilla) हो। हेर्दा सामान्य लागे पनि यसमा लुकेका औषधीय गुणहरूले यसलाई आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा दुवैमा विशेष स्थान दिएका छन्।

परिचय

सानो तारेफूल एक सुगन्धित वार्षिक जडीबुटी हो। यो बोट सामान्यतया २ देखि ३ फिटसम्म अग्लो हुन्छ। यसको फूलहरू साना, बीचमा पहेंलो र वरिपरि सेतो तारा जस्तै देखिने भएकाले यसलाई नेपालीमा 'सानो तारेफूल' भनिएको हो। यसको बास्ना निकै मीठो र मनमोहक हुन्छ, जसले गर्दा यसलाई 'Scented Mayweed' पनि भनिन्छ। यो मुख्यतया आफ्नो शान्त पार्ने (Calming) गुणका लागि प्रसिद्ध छ।

नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता

क्यामोमाइल मूल रूपमा युरोप र पश्चिम एसियाको रैथाने बिरुवा भए तापनि हाल यो विश्वभर फैलिएको छ। नेपालमा यसको व्यावसायिक खेती तराई, भित्री मधेश र पहाडी भू-भागका उष्ण तथा समशीतोष्ण जलवायु भएका क्षेत्रहरूमा सफलताका साथ गरिँदै आएको छ। नेपालको हावापानी यसका लागि निकै उपयुक्त मानिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भारत, इजिप्ट, र हंगेरी जस्ता देशहरू यसको प्रमुख उत्पादक हुन्।

भौतिक गुणहरू

उचाइ: २ देखि ३ फिट।

पात: यसका पातहरू मसिनो, लाम्चो र च्याप्टो हुन्छन्।

फूल: माघदेखि चैत महिनासम्म यसको सेतो र पहेंलो रङको तारा आकारको फूल फुल्छ।

माटो: यसलाई खेती गर्नका लागि मलिलो कालो माटो र प्रशस्त घाम लाग्ने ठाउँ उत्तम हुन्छ।

प्रकृति: यो बिरुवा गरम प्रकृतिको हुन्छ र यसमा पसिना निकाल्ने, रोग प्रतिरोध गर्ने र पाचन प्रणाली सुधार गर्ने गुणहरू हुन्छन्।

फाइदा

सानो तारेफूलका अनगिन्ती फाइदाहरू छन्, जसलाई तलका बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ:

मानसिक स्वास्थ्य: यसले स्नायुतन्तु र नसाहरूलाई शक्तिशाली बनाउँछ। तनाव कम गर्न, अनिद्रा हटाउन र मूर्च्छा परेको व्यक्तिलाई होसमा ल्याउन यो उपयोगी छ।

पाचन प्रणाली: यो एक राम्रो पाचक हो। गानोवायु (ग्यास्ट्रिक), पेट फुल्ने र अपच जस्ता समस्यामा यसले राहत दिन्छ।

दुखाइ निवारण: दाँत दुखाइ, जोर्नी दुखाइ (बाथ), र मांसपेशीको ऐंठनमा यसको प्रयोग दर्दनाशकका रूपमा गरिन्छ।

श्वासप्रश्वास: रुघाखोकी, पिनास र फोक्सोमा पानी जम्ने समस्यामा यसको सेवनले फाइदा पुऱ्याउँछ।

छाला र कपाल: छालाका रोगहरू निको पार्न र कपालमा लाग्ने जुम्रा तथा लिखा मार्न यसको प्रयोग गरिन्छ।

अन्य: हाडे, दादुरा, र पिसाब नखुल्ने समस्यामा समेत यो आश्चर्यजनक रूपमा लाभदायक छ।

प्रयोग विधि

यसको प्रयोग विभिन्न रूपमा गर्न सकिन्छ। रोगको प्रकृति अनुसार यसको मात्रा मिलाउनु पर्छ:

काँढापानी (चिया): १ गिलास काँढापानी बनाएर दिनको १ पटक पिउन सकिन्छ। विशेषगरी सुत्नुअघि यसको चिया पिउनाले राम्रो निद्रा लाग्छ।

अत्तर (Essential Oil): ३ देखि ५ थोपा तेललाई आवश्यकता अनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ।

अर्क: १० देखि १५ ग्राम अर्कको रूपमा सेवन गर्न सकिन्छ।

लेदो वा धूलो: ३ देखि ५ ग्राम धूलो मनतातो पानीसँग खान सकिन्छ।

स्वरस (ताजा रस): १० देखि १५ ग्राम रस दिनमा ३ देखि ५ पटकसम्म खान सकिन्छ।

सुकेको फूल: यसको सुकेको फूललाई गरम पेय वा मसलाको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

सावधानी: शरीरमा घाउ भएको अवस्थामा, एलर्जी हुँदा, कडा ज्वरो, कमलपित्त (Jaundice), रक्तपित्त र उच्च रक्तचाप भएका बिरामीले यसको प्रयोग गर्नु हुँदैन।

खेती, उत्पादन र संरक्षण

क्यामोमाइलको खेती व्यावसायिक रूपमा निकै फाइदाजनक छ।

लगाउने समय: यसको बीउ असोज-कात्तिक महिनामा पातलो गरी छरिन्छ वा बेर्ना सारेर खेती गरिन्छ।

बिउको मात्रा: एक बिघा जमिनका लागि लगभग १ किलो बीउ पर्याप्त हुन्छ।

बाली उत्पादन: यो खेती लगाएको ५ देखि ७ महिनामा उत्पादन लिन तयार हुन्छ। रोचक कुरा के छ भने, यो एक सिजनमा ३ पटकसम्म फुल्ने र सुक्ने हुन्छ।

प्रशोधन: ताजा फूलहरूलाई काटेर अत्तर (Essential Oil) निकालिन्छ। सुकेको फूललाई बजारमा चिया वा जडीबुटीको रूपमा बेचिन्छ।

संरक्षण: यसलाई ओस नलाग्ने गरी ओभानो ठाउँमा भण्डारण गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

सानो तारेफूल वा क्यामोमाइल केवल एउटा राम्रो देखिने फूल मात्र नभएर यो एउटा पूर्ण औषधि हो। हाम्रो स्थानीय स्तरमा पाइने यस्ता जडीबुटीहरूको सही पहिचान र प्रयोग गर्न सके धेरै रोगहरूबाट बच्न सकिन्छ। यसको व्यावसायिक खेतीले किसानहरूको आर्थिक स्तर सुधार्नुका साथै स्वदेशी औषधिको प्रवर्द्धनमा समेत ठूलो टेवा पुऱ्याउँछ। प्रकृतिले दिएको यो अद्भुत जडीबुटीलाई संरक्षण गरौँ र यसको उचित लाभ लिऔँ।

Introduction

Saano Taare Phul, also known as Chamomile, and scientifically called Matricaria chamomilla, is a small, beautiful, and highly valuable medicinal herb. It is also called Scented Mayweed in English. This plant is famous all over the world for its pleasant smell and powerful healing properties. The flowers look like small white stars with a yellow center, which is why in Nepali it is called “Taare Phul,” meaning star flower.

Chamomile has been used for thousands of years in traditional medicine. Ancient people used it to make herbal tea, oils, and medicines. It is especially known for calming the mind, improving digestion, and reducing pain. Today, it is widely used in herbal tea, cosmetics, essential oils, and natural remedies.

This plant grows about 2 to 3 feet tall and prefers warm and moderate climates. It grows best in fertile, soft, black soil. It blooms mainly from Magh to Chaitra (January to March), and farmers can harvest it within 5 to 7 months after planting.

Availability in Nepal and Abroad

Chamomile is available in many parts of Nepal, especially in areas with moderate climate. Farmers in the Terai region and hilly regions have started cultivating this herb because of its high demand and good income. It grows well in Nepal’s fertile soil and suitable weather.

In Nepal, farmers usually plant its seeds in Ashoj and Kartik (September to November). The plant produces flowers three times in one season. Fresh flowers are used to extract essential oil, and dried flowers are sold in markets for tea and medicinal use.

Abroad, Chamomile is widely grown in countries like Germany, Egypt, India, and Hungary. Germany is especially famous for producing high-quality chamomile tea and oil. These countries export chamomile products worldwide.

Due to its increasing popularity, chamomile is now easily available in herbal shops, tea stores, and online markets globally.

Physical Properties

Chamomile is a small annual herb that grows up to 2–3 feet tall. It has thin, soft, green stems and narrow, delicate leaves. The leaves are soft and slightly feathery.

The flowers are the most important part of the plant. They have:

White petals shaped like stars

A yellow center

Sweet and pleasant fragrance

The flowers bloom mainly in late winter and early spring. After flowering, small seeds are produced.

Chamomile flowers are very light in weight and can be easily dried. When dried, they keep their fragrance and medicinal value.

The plant has a calming aroma, which makes it useful in perfumes, oils, and teas.

Medicinal Properties

Chamomile is full of medicinal benefits. It contains natural chemicals that help heal the body and mind.

Some important medicinal properties include:

Pain-relieving (analgesic)

Anti-inflammatory (reduces swelling)

Digestive support

Immune-boosting

Calming and relaxing

Sweat-inducing

Nutritive

It strengthens nerves and improves body functions.

Chamomile is used to help treat:

Cold and cough

Sinus problems

Toothache

Joint pain

Skin diseases

Urinary problems

Lung problems

Nervous weakness

Mental stress

Fever and infections

It is also helpful in bringing a person back to consciousness from fainting.

Advantages

Chamomile offers many advantages for health and daily life.

1. Improves sleep

Chamomile tea helps people relax and sleep better. It is very useful for people with insomnia.

2. Reduces stress

It calms the nervous system and reduces anxiety and mental tension.

3. Supports digestion

It improves digestion and reduces stomach pain, gas, and indigestion.

4. Boosts immunity

It helps the body fight infections and improves resistance.

5. Good for skin

Chamomile helps treat skin problems like rashes, wounds, and irritation.

6. Relieves pain

It reduces joint pain, toothache, and muscle pain.

7. Good for hair

It helps remove lice and improves hair health.

8. Natural and safe

It is a natural herb with fewer side effects when used properly.

Traditional Uses

Chamomile has been used in traditional medicine for many years.

In Nepal, people use dried chamomile flowers to make hot herbal tea. This tea is used to treat cold, cough, and digestive problems.

Traditional healers use chamomile for:

Fever

Swelling

Joint pain

Skin infections

Urinary problems

Nervous disorders

Chamomile oil is also used for massage to reduce pain and relax muscles.

The flowers are also used in spices and herbal mixtures.

In many cultures, chamomile tea is used as a daily health drink.

Usage Methods & Dosage

Chamomile can be used in different forms.

1. Herbal Tea

Take 1 teaspoon dried flowers

Add to hot water

Drink 1 cup, 1–2 times daily

2. Decoction (Kaadha)

Drink 1 glass as needed

3. Essential Oil

Use 3 to 5 drops

Apply externally or mix with oil

4. Powder

Take 3 to 5 grams

5. Extract

Take 10 to 15 grams

6. Juice

Take 10 to 15 grams

Use 3 to 5 times daily

Precautions

Do not use in:

Open wounds

Allergy conditions

High blood pressure

Severe fever

Certain blood disorders

Always use proper dose.

Harvesting & Preservation

Chamomile flowers are ready for harvest when fully open.

Harvesting time:

Magh to Chaitra (January to March)

Harvest 3 times per season

Harvesting method:

Flowers are picked fresh

Fresh flowers are used for oil extraction

Flowers are dried for tea and medicine

Drying process:

Dry in shade

Keep in clean, dry place

Avoid moisture

Storage:

Store in airtight container

Keep away from sunlight

Proper storage keeps its quality for long time.

One kilogram of seeds is enough for one bigha of land.

Chamomile farming is profitable and easy.

Conclusion

Saano Taare Phul, or Chamomile (Matricaria chamomilla), is one of the most valuable medicinal herbs in the world. It is easy to grow, beautiful to see, and powerful in healing.

It grows well in Nepal and many other countries. Its white star-shaped flowers are used for tea, oil, and medicine.

Chamomile provides many health benefits such as improving sleep, reducing stress, helping digestion, and relieving pain. It is also useful for skin, hair, and immune system.

Reference

घिरौंला (Ghironla) , Ghiyatorai (घिया तोरई) Luffa cylindrica (Linn.) M. Roemer Benefits and using method

Saano Dugdhi (सानो दुग्धी) , Laghu Dugdhika (लघु दुग्धिका ) Euphorbia thymifolia Linn. Benefits, uses and using Method

Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses

Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method

Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods

Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses

Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits

Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method

Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca

Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica

Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense