गाँजा २-३ मिटर अग्लो हुन्छ भने भाङ २-३ फिटमात्र हुन्छ । गाँजा नपाउँदा भाङको प्रयोग गरिन्छ । गाँजा कफनाशक अग्निदीपन रुचिवर्द्धक, निन्द्राजनक, वातवायुको हरण गर्ने नसालु पाचक मान्दछन् । गाँजाको वेदनानाशक धर्म अफिमको समान हो । यसको सेवनले भोक खुब लाग्छ, पित्तको सञ्चालन अधिक हुन्छ, पाचनक्रिया बढाउँछ । स्त्रीको प्रसूतिका समयमा आधादेखि एक चम्चा चूर्ण दूधसँग खान दिने हो भने प्रसव छिटो हुन्छ। गर्भपातको समयमा खान दिएमा राम्रो काम गर्छ । मासिकधर्मको अधिकता र कष्टसँग थोरैथोरै हुने महिनावारीमा उत्तम गुणकारी औषधि हो । वेदनालाई रोक्ने र निद्रा ल्याउनेमा मद्दत गर्छ । धनुस्तम्भ (Tetanus) रोगमा आधादेखि एकचम्चा खाने र धुँवा पान गर्नुहोस्; आक्षेप गति कम भई दिन्छ । यसकारण लाभ धर्मले जित्छ, तब रोगरहित भइन्छ । गर्मी स्थानमा उष्ण जलवायुमा भाङको गुणधर्म समान मानिन्छ, किन्तु धेरै उचाइमा लेकाली हावापानीको गाँजा झन् उत्तम हुन्छ । पात र बीज, चूर्ण बनाएर राख्नोस् । अचार बनाउँदा बीजको प्रयोग गर्नुहोस् । गाँजा भाङ खाँदा ताकत र बल दिन्छ, नसा कमजोरीमा लाभ गर्छ। धुवाँ उडाइरहने आदतलाई छोडेर गाँजालाई विभिन्न औषधिका परिकारहरू बनाएर खाँदा रोग सन्चो हुन्छ। यसको तेलले गठिया - सन्धि दुख्नेमा उपयोगी मानिएको छ । भाङ, मरिच र गुडसँग मनमन तातोपानीसँग खाएमा पेटको पीडा शान्त हुन्छ । कफको मस्तक पीडा, शिरदर्द मेटाउन यसको सेवन गरिन्छ । थोरै मात्रामा भाङ - गाँजा बीजलाई पौष्टिक औषधि साथमा मिलाएर खान जानेमा सम्भोग शक्ति बढाउँछ । यसले शीतज्वरमा एक भाग गाँजा, दुई भाग गुँडसँग मिलाएर गोलो पार्ने ३/३ घण्टाको फरकमा बलाबलअनुसार खाई बदन (शरीर) तताई पसिना ल्याउँदा तब तत्काल रोग हट्छ । महापौष्टिक औषधीय योग बनाएर गाँजालाई खानुहोस् । शक्तिवर्द्धक औषधिको साथ यसको बीज र तेल राखी प्राकृतिक पाक गर्न जान्नुपर्छ। समस्त नसातन्तुहरूको स्नायुमण्डललाई शक्ति दिई तातो भएपछि मालिसले नसावात सन्चो हुन्छ । एक महिनामा गतिशील चिकित्सा गर्दै रोग ठीक पार्नुहोस् । यसको रेशा निकाली कपडा बनाएर लगाउँदा कहिल्यै च्यातिन्न (hem is strong more than steel) । गाँजाले छालालाई तताउँछ, विद्युतीय ऊर्जा दिन्छ, हैजालाई तुरुन्तै ठीक गर्छ । गाँजा भाङको नसा लागेमा दर्पनाशक औषधिः एकराते दही, नौनीघृत, अनार रस, अङ्गुरको रस, अम्बा (बेलाउतीको) पत्ताको रसले चरेस-गाँजा भाङको आदत- नसा नसा उतारिदिन्छ। हरेकलाई देश सुधार्ने र मानव बनाउने आदत- नसा लगाउनुपर्छ । गाँजालाई नसाको आदत बसाल्नु पापै मानिन्छ। चरेस निर्माण विधि : गाँजा फूल फुलिसकेपछि फलामको डन्डीले काण्डको फेदमा किला ठोक्नुपर्छ । जब पातैसमेत डल्लो पर्छ; तब हल्लाउने चलाउने गर्दै शुद्ध सेतो वस्त्रले लट्पट्याउने । तातोपानीमा कपडा राखेपछि भाँडोमा सङ्कलन गर्दै जाने । पानी तरकाएर फाल्ने । त्यो चोपलाई घाममा सुकाउने, अब चरेस तयार भयो अथवा गाँजा पहेँलो पात हुँदा दुवै हातले मिचेर हत्केलाबाट कोरेर निकाल्नुपर्छ। तत्काल चोपलाई सुकाएर वा अत्तर निकालेर प्रतिकिलो लाख रुपियाँमा बेच्नुपर्छ। यसको काँढापानी १/१ गिलास र अर्क : २०-३० ग्राम ३-५ पटक पिउँदा वेदना नाश गर्छ । यो चरेस (hashish) जसले पनि बनाउन सक्छ । अति दुखेर सहनै नसकेमा गाँजा चरेस न्यूनमात्रामा दूधसँग खानु भएको छ ? के दर्द हरायो ?
परिचय
नेपाली समाजमा गाँजा र भाङलाई प्राचीन कालदेखि नै शिवजीको प्रिय वस्तु (शिवप्रिया) को रूपमा चिनिँदै आएको छ। यसलाई संस्कृतमा 'भङ्गा', अङ्ग्रेजीमा 'Cannabis' वा 'Hemp' र वैज्ञानिक नाम Cannabis sativa भनिन्छ। प्रायः मानिसहरू गाँजा र भाङलाई एउटै ठान्छन्, तर यिनमा केही भिन्नता छ। गाँजाको बोट २ देखि ३ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ भने भाङको बोट २ देखि ३ फिट सम्म मात्र हुन्छ। गाँजा उपलब्ध नभएको खण्डमा भाङलाई विकल्पको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसलाई केवल नसालु पदार्थको रूपमा मात्र नभई एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषधिको रूपमा पनि हेरिन्छ।
नेपाल र अन्य देशहरूमा उपलब्धता
गाँजा नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रहरूमा प्राकृतिक रूपमै प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। विशेष गरी उष्ण जलवायु भएका क्षेत्रहरूमा भाङ बढी पाइन्छ भने उच्च लेकाली हावापानीमा पाइने गाँजा गुणस्तरका हिसाबले उत्कृष्ट मानिन्छ। नेपाल बाहेक भारत, चीन, भुटान र थाइल्याण्ड जस्ता एसियाली देशहरूमा यसको उपलब्धता धेरै छ। हालका वर्षहरूमा यसको औषधीय र औद्योगिक महत्त्वलाई बुझेर अमेरिका, क्यानडा र धेरै युरोपेली देशहरूले यसको खेतीलाई कानुनी मान्यता दिँदै ठूलो मात्रामा उत्पादन गरिरहेका छन्।
भौतिक गुणहरू
गाँजा एक बहुवर्षीय वनस्पति हो जसको पातहरू पञ्जा आकारका र किनारामा दाँती परेका हुन्छन्। यसको मुख्य गुणहरू यस प्रकार छन्:
प्रकृति: यो कफनाशक, अग्निदीपन (भोक जगाउने), र निन्द्राजनक हुन्छ।
स्वाद र प्रभाव: यो तीतो र नसालु हुन्छ तर उचित मात्रामा प्रयोग गर्दा यसले शरीरको 'वात' दोषलाई निको पार्छ।
रेशा: यसको डाँठबाट निकालिने रेशा (Hemp Fiber) स्टिल भन्दा पनि बलियो मानिन्छ, जसबाट नच्यात्टिने कपडाहरू बनाउन सकिन्छ।
तेल र बीज: यसको दाना (बीज) बाट तेल निकालिन्छ जुन स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक हुन्छ।
फाइदा
गाँजा र भाङका औषधीय फाइदाहरू अपरम्पार छन्, जसलाई आयुर्वेदले पनि स्वीकार गरेको छ:
वेदनानाशक: यसको दुखाइ कम गर्ने क्षमता अफिम जत्तिकै प्रभावकारी हुन्छ। बाथ रोग (Gout) वा नसा दुख्ने समस्यामा यसको तेलले मालिस गर्दा तुरुन्तै आराम मिल्छ।
पाचन र भोक: यसले पाचन क्रियालाई बलियो बनाउँछ र भोक नलाग्ने समस्या समाधान गर्छ।
महिला स्वास्थ्य: सुत्केरी समयमा आधादेखि एक चम्चा गाँजाको धुलो दूधसँग खाँदा प्रसव पीडा कम भई बच्चा जन्मिन सहज हुन्छ। महिनावारीको गडबडी र अत्यधिक दुखाइमा पनि यो गुणकारी छ।
गम्भीर रोगमा उपयोगी: धनुस्तम्भ (Tetanus) जस्तो रोगमा यसको धुवाँ वा चूर्णले लाभ दिन्छ। यसले हैजा (Cholera) लाई पनि नियन्त्रण गर्ने क्षमता राख्छ।
मानसिक शान्ति र निद्रा: अनिद्राको समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि यो एक उत्तम प्राकृतिक औषधि हो।
शारीरिक शक्ति: यसको बीज र तेलले नसाहरूलाई शक्ति दिन्छ र सम्भोग शक्ति बढाउन समेत मद्दत गर्छ।
प्रयोग विधि
गाँजालाई सही तरीकाले प्रयोग गर्न जान्नुपर्छ, अन्यथा यसले हानि पुऱ्याउन सक्छ:
औषधिको रूपमा: रोग अनुसार यसको पात वा बीजको चूर्णलाई दूध, गुड (सख्खर) वा मरिचसँग मिसाएर खान सकिन्छ।
अचार: नेपाली भान्सामा भाङको गेडा (बीज) लाई भुटेर स्वादिष्ट अचार बनाउने चलन छ, जसले खानामा रुचि बढाउँछ।
काँढापानी र अर्क: तीव्र दुखाइ कम गर्न यसको काँढापानी वा अर्कको निश्चित मात्रा (२०-३० ग्राम) चिकित्सकको सल्लाहमा पिउन सकिन्छ।
मालिस: नशा सम्बन्धी समस्यामा यसको तेल तताएर मालिस गर्दा स्नायुमण्डललाई शक्ति मिल्छ।
खेती, उत्पादन र संरक्षण
गाँजाको खेती र चरेस (Hashish) निर्माण एक विशेष प्रक्रिया हो।
चरेस निर्माण: गाँजा फुलेपछि यसको चोप सङ्कलन गरिन्छ। एउटा विधिमा बोटको फेदमा किला ठोकेर चोपलाई शुद्ध सेतो कपडामा लट्पट्याइन्छ र पछि तातोपानीको सहयोगले सङ्कलन गरिन्छ। अर्को विधिमा, हातले पहेँलो पात मिचेर हत्केलाबाट चोप निकालिन्छ।
आर्थिक महत्त्व: उच्च गुणस्तरको चरेस र यसको तेल अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निकै महँगो मूल्यमा बिक्री हुन्छ।
संरक्षण: यसको खेती गर्दा जंगली अवस्थामा छोड्नु भन्दा व्यवस्थित ढङ्गले उत्पादन गरी औषधि र कपडा उद्योगमा प्रयोग गर्नुपर्छ। यसको रेशाबाट बनेका कपडाहरू टिकाउ र वातावरणमैत्री हुन्छन्।
निष्कर्ष
गाँजा र भाङ केवल नसा गर्ने वस्तु मात्र होइनन्, यिनीहरू त प्रकृतिका अमूल्य वरदान हुन्। यसलाई दुर्व्यसनको रूपमा प्रयोग गर्नु पाप मानिन्छ, तर औषधिको रूपमा प्रयोग गर्दा यसले असाध्य रोगहरू निको पार्न सक्छ। देशको आर्थिक समृद्धि र जनस्वास्थ्यका लागि गाँजाको औषधीय उपयोग र औद्योगिक उत्पादनमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। तर ध्यान रहोस्, यदि यसको नसा लागेमा दही, नौनी घिउ, अनार वा अम्बाको पातको रस सेवन गर्दा नसा ओर्लिन्छ।
Introduction
Cannabis sativa is a well-known medicinal and cultural herb. In Nepal it is commonly called Ganja (गाँजा), Bhang (भाङ), Shivapriya, and Somarsa Rgyu. This plant has been used for centuries in traditional medicine, religious practices, and daily life. In many cultures, especially in South Asia, the herb is associated with Lord Shiva and is used during religious festivals such as Maha Shivaratri.
The plant has different forms: ganja, which grows tall (about 2–3 meters), and bhang, which is shorter (about 2–3 feet). Different parts of the plant such as leaves, flowers, seeds, and stems are used for medicinal, nutritional, and industrial purposes. Historically, people in Nepal have used it for medicine, fiber for making ropes and cloth, and seeds for food and oil.
Although it has many traditional uses, modern laws in many countries regulate or restrict its cultivation and consumption. Still, its medicinal and nutritional properties make it an important herb in traditional herbal knowledge.
Cannabis sativa grows naturally in many parts of the world, especially in regions with warm and temperate climates. It is believed to have originated in Central Asia but now grows widely in Asia, Europe, and America.
In Nepal, the plant grows naturally from the Terai region to the mid-hills and high hills up to about 3000 meters above sea level. It can often be found growing wild in fields, roadsides, and forests. Traditionally, rural communities have cultivated it for fiber, seeds, and medicinal purposes.
Internationally, Cannabis sativa is grown in countries such as India, China, Canada, the United States, and several European nations. In many places, special varieties known as hemp are cultivated legally for industrial uses like textiles, rope, paper, and oil production. Some countries also allow controlled medical use of cannabis for certain health conditions.
Physical Properties
Cannabis sativa is an annual herb belonging to the Cannabaceae family. It is known for its distinctive leaves and aromatic resin.
Main physical characteristics include:
Height: Usually 1–4 meters tall depending on the variety.
Stem: Strong, fibrous, and slightly angular.
Leaves: Palm-shaped with 5–11 narrow leaflets that have serrated edges.
Flowers: Small and unisexual (male and female flowers grow separately)
Seeds: Small, round, and white or light brown.
Aroma: The plant produces a strong smell due to resin containing cannabinoids.
The plant produces resin in its flowers and leaves. This resin contains chemical compounds such as cannabinoids, including THC and CBD, which are responsible for many of the plant’s effects.
Medicinal Properties
Cannabis sativa has been widely used in traditional medicine systems such as Ayurveda and Tibetan medicine. Many herbal practitioners believe it has several therapeutic properties.
Some commonly described medicinal properties include:
Pain relief: It has strong analgesic properties and can help reduce severe pain.
Digestive stimulant: It improves appetite and helps digestion.
Sedative effect: Small amounts may help promote sleep and relaxation.
Anti-inflammatory action: It may reduce inflammation and swelling.
Respiratory relief: Traditionally used for asthma and cough.
Nervous system support: It can calm nerves and reduce anxiety in small doses.
Traditional healers also used cannabis to treat headaches, diarrhea, dysentery, and neuralgia.
Modern research also suggests that compounds found in the plant may have antioxidant and anti-inflammatory properties.
Advantages
Cannabis sativa has many benefits when used carefully and responsibly.
Some advantages include:
Multiple uses: The plant provides medicine, food, oil, fiber, and industrial products.
Nutritional seeds: Hemp seeds contain protein, healthy fats, and minerals.
Strong fiber: The stem fiber is used to make durable ropes, bags, and cloth.
Medicinal potential: Traditional medicine uses it for pain relief and digestive problems.
Eco-friendly crop: Hemp cultivation requires fewer chemicals and improves soil health.
Because of these benefits, many researchers believe the plant has great potential in medicine, agriculture, and industry.
Traditional Uses
In Nepal and other South Asian countries, cannabis has many traditional uses.
Some common traditional uses include:
Religious rituals: Leaves and seeds are offered to Lord Shiva during festivals like Maha Shivaratri.
Food: Hemp seeds are roasted or used to make chutney known as “bhang ko achar.”
Medicine: Traditional healers use leaves and seeds for digestive disorders, fever, and pain.
Fiber production: The strong fibers from the stem are used to make ropes, cloth, and bags.
Massage oil: Hemp seed oil is used for joint pain and muscle stiffness.
Historically, Nepalese communities used the plant for three main purposes: cultural, medicinal, and recreational uses.
Usage Methods & Dosage
Different parts of Cannabis sativa are used in various ways in traditional medicine.
Common usage methods include:
Powder (Churna):
Leaves or seeds are dried and powdered.
Small amounts may be mixed with milk or warm water.
Decoction
Boiling leaves in water to prepare a herbal drink for digestive or pain relief purposes.
Paste:
Fresh leaves are ground into paste and applied to wounds or skin problems.
Oil:
Hemp seed oil is used externally for massage to relieve joint pain.
Food preparation:
Seeds are roasted and used in pickles or chutneys.
Because the herb is potent, traditional healers usually recommend very small doses.
Harvesting & Preservation
Cannabis plants are usually harvested when the flowers and seeds are mature. In Nepal, the flowering and fruiting season generally occurs between June and September.
Typical harvesting steps include:
Cutting mature plants when flowers and seeds are fully developed.
Drying leaves and flowers in shade to preserve their medicinal properties.
Collecting seeds for food and oil production.
Processing stems to extract fiber for making rope or cloth.
For storage, dried plant parts are kept in airtight containers in a cool, dry place to maintain quality.
Conclusion
Cannabis sativa is a unique plant with a long history of cultural, medicinal, and industrial importance. In Nepal, it has been traditionally used for medicine, food, fiber, and religious purposes. Its seeds are nutritious, its fibers are strong, and its medicinal compounds have been valued in traditional healing practices.
However, because of its psychoactive effects, its cultivation and use are regulated in many countries today. Even so, modern research continues to explore its potential benefits in medicine, nutrition, and sustainable agriculture.